Bank Nominee Rules : खातेदार आणि नॉमिनी दोघांचाही मृत्यू झाल्यास बँकेतले पैसे कोणाला मिळतात?

Bank Nominee Rules: बँक खातेदार आणि नॉमिनी या दोघांचाही मृत्यू झाला, तर खात्यातील पैसे कोणाला मिळतात? कायदेशीर वारसांना कोणती कागदपत्रे द्यावी लागतात आणि बँकेचे नियम काय आहेत?

बँक खाते आणि नॉमिनी

आजकाल बँक खाते फक्त पैसे साठवण्यासाठी वापरले जात नाही. सरकारी योजनांचे पैसे, पगार, कर्जाचे हप्ते आणि ऑनलाइन व्यवहारांसाठीही त्याचा वापर होतो. बँक खाते उघडताना आपण नॉमिनीचे नाव देतो. खातेदाराचा मृत्यू झाल्यास खात्यातील पैसे काढण्याची प्रक्रिया सोपी व्हावी, हाच नॉमिनी नेमण्यामागचा मुख्य उद्देश असतो.

नॉमिनीचा मृत्यू झाल्यास

पण खातेदार आणि त्याने नेमलेला नॉमिनी या दोघांचाही मृत्यू झाला तर काय होते? अशा परिस्थितीत बँकेतील पैसे आपोआप सरकारकडे जात नाहीत. कायदेशीर वारस योग्य कायदेशीर प्रक्रियेचा अवलंब करून या पैशांवर दावा करू शकतात. वारस कोण आहे आणि त्याचा किती अधिकार आहे, हे वैयक्तिक कायदे, मृत्युपत्र आणि कौटुंबिक परिस्थितीवर अवलंबून असते.

बँकेतील पैसे

नॉमिनी म्हणजे बँकेतून पैसे मिळवण्याची प्रक्रिया सोपी करणारी व्यक्ती असते. पण केवळ नॉमिनी असल्यामुळे ती व्यक्ती त्या पैशांची पूर्ण मालक बनत नाही. भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, बँक जेव्हा नॉमिनीला पैसे देते, तेव्हा कायदेशीर वारसांच्या अधिकारांना धक्का न लावता तो ती रक्कम स्वीकारतो, हे बँकेने स्पष्ट करणे गरजेचे असते.

कायदेशीर वारस

त्यामुळे नॉमिनी जिवंत नसल्यास, खातेदाराचे कायदेशीर वारस बँकेत जाऊन पैशांसाठी दावा करू शकतात. जर मृत्युपत्र (Will) बनवले असेल, तर त्यातील माहिती महत्त्वाची ठरते. मृत्युपत्र नसेल, तर वारसा हक्क कायद्यानुसार कायदेशीर वारस कोण आहेत हे ठरवले जाते. कुटुंबात वारसांमध्ये मतभेद किंवा वाद असल्यास, बँकेच्या प्रक्रियेसोबतच कायदेशीर सल्ला घेणेही आवश्यक ठरते.

वारसा हक्क

बँकेत पैशांचा दावा करण्यासाठी कोणती कागदपत्रे लागतात? साधारणपणे, मृत खातेदाराचे मृत्यू प्रमाणपत्र, दावा करणाऱ्यांचे ओळख आणि पत्त्याचे पुरावे, बँकेचा क्लेम फॉर्म आणि कायदेशीर वारस असल्याचा पुरावा द्यावा लागतो. गरजेनुसार बँक वारसा हक्क प्रमाणपत्र, कुटुंबातील सदस्यांची माहिती, मृत्युपत्र किंवा हमीपत्र (Indemnity Bond) मागू शकते. पण प्रत्येक प्रकरणात ही सर्वच कागदपत्रे सक्तीची नसतात.

मृत्यू प्रमाणपत्र

खात्यातील रक्कम, बँकेची प्रक्रिया, वारसांमधील वाद आणि मृत्युपत्र यांसारख्या गोष्टींनुसार कागदपत्रांची गरज बदलू शकते. नॉमिनी नसलेल्या खात्यांच्या दाव्यांमध्ये वारसांना विनाकारण त्रास देऊ नये आणि योग्य प्रक्रियेनुसार पैसे द्यावेत, अशा सूचना रिझर्व्ह बँकेने बँकांना दिल्या आहेत. त्यामुळे सर्वात आधी संबंधित बँकेच्या शाखेत जाऊन आवश्यक कागदपत्रांची अचूक यादी घेणे केव्हाही चांगले.

बँक खात्याचे नियम

येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्या, वारसा हक्क प्रमाणपत्र किंवा न्यायालयाचे प्रमाणपत्र प्रत्येक वेळी सक्तीचे नसते. ज्या खात्यात नॉमिनी आहे, तिथे ओळख आणि मृत्यू प्रमाणपत्र तपासल्यानंतर बँकांनी वारसा हक्क प्रमाणपत्र किंवा मृत्युपत्रासाठी न्यायालयाच्या आदेशाची सक्ती करू नये, असे आरबीआयचे नियम सांगतात. पण नॉमिनी नसलेल्या खात्यात किंवा नॉमिनीचा मृत्यू झाला असल्यास, कायदेशीर वारसांची ओळख पटवणे गरजेचे असते.

नॉमिनीचे अधिकार

अशा वेळी बँकेची प्रक्रिया आणि कायदेशीर परिस्थितीनुसार अतिरिक्त कागदपत्रे लागू शकतात. वारसांमध्ये न्यायालयात खटला प्रलंबित असेल किंवा पैशांच्या मालकीवरून वाद असेल, तर न्यायालयाचा आदेश किंवा योग्य कागदपत्रे द्यावी लागतात. त्यामुळे बँक नेमकी कोणती कागदपत्रे मागत आहे, याची लेखी माहिती घेणे फायद्याचे ठरते.

बँकेतील पैसे कसे मिळवायचे?

अशा अडचणी टाळण्यासाठी बँक खात्यात नॉमिनीची माहिती अचूक नोंदवणे आवश्यक आहे. नॉमिनीचा मृत्यू झाल्यास, बँकेत नवीन नॉमिनीची नोंद करता येते का याची चौकशी करून माहिती अपडेट करावी. एकापेक्षा जास्त नॉमिनी नेमण्याची सुविधा असलेल्या खात्यांमध्ये बँकेचे नियम समजून घेऊन तशी व्यवस्था करावी. तसेच, कुटुंबाची संपत्ती आणि बचत कोणाला मिळावी याबाबत स्पष्टता असावी, यासाठी कायदेशीर प्रक्रियेनुसार मृत्युपत्र बनवण्याचा विचार नक्की करावा.

रिझर्व्ह बँकेचे नियम

केवळ मृत्युपत्र बनवल्याने वारसा हक्काचे सर्व प्रश्न आपोआप सुटत नाहीत; ते योग्य पद्धतीने तयार करणेही महत्त्वाचे असते. शेवटी, खातेदार आणि नॉमिनी दोघांचाही मृत्यू झाला, तरी पैसे बुडतील अशी भीती बाळगण्याचे कारण नाही. कायदेशीर वारस योग्य कागदपत्रांसह बँकेत दावा करू शकतात. आपल्या परिस्थितीनुसार बँकेकडून योग्य प्रक्रियेची खात्री करून घेणे हाच सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे.