Aditya L1: दोन मोठ्या सौरवादळांमध्ये पृथ्वी विचित्र का वागली? इस्रोच्या यानाने शोधलं कारण

2024 मध्ये आलेल्या सौरवादळांदरम्यान पृथ्वीचं चुंबकीय क्षेत्र विचित्रपणे वागल्याचं आदित्य-L1 मोहिमेतून समोर आलं आहे. ध्रुवीय प्रदेशातील विद्युत प्रवाह वादळांमुळे विषुववृत्ताकडे ढकलले गेले, हे यामागील कारण असल्याचं स्पष्ट झालंय.

इस्रोच्या आदित्य-L1 मिशनने एक मोठा खुलासा केला आहे. 2024 मध्ये आलेल्या दोन मोठ्या सौरवादळांदरम्यान आपली पृथ्वी थोडी विचित्र वागली होती. सूर्याकडून येणाऱ्या धोकादायक कणांपासून पृथ्वीचं संरक्षण एक अदृश्य चुंबकीय कवच करतं, ज्याला 'मॅग्नेटोस्फिअर' म्हणतात. पण जेव्हा सौरवादळं येतात, तेव्हा या कवचावर प्रचंड दाब येतो. 10 मे आणि 10 ऑक्टोबर 2024 रोजी आलेल्या मोठ्या सौरवादळांमध्ये पृथ्वीच्या काही भागांतील चुंबकीय बदलांमध्ये एक विचित्र गोष्ट दिसून आली, ज्याचं कारण आता समोर आलं आहे.

सौरवादळांना पृथ्वीचं अनपेक्षित उत्तर

सूर्य सामान्यतः सौर वारे (सोलर विंड) नावाचे कण बाहेर फेकतो. कधीकधी 'कोरोनल मास इजेक्शन' (CME) नावाचा मोठा स्फोट होतो, तेव्हा त्याचा परिणाम पृथ्वीच्या ध्रुवीय प्रदेशात सुंदर 'अरोरा' म्हणून दिसतो. पण या सुंदर दृश्यासोबतच असामान्य चुंबकीय बदलही घडतात. साधारणपणे, सौर वाऱ्याचा दाब वाढल्यावर पृथ्वीची चुंबकीय शक्ती वाढते आणि दाब कमी झाल्यावर शक्ती कमी होते. पण 2024 च्या या वादळांमध्ये, 'डॉन सेक्टर' (Dawn Sector) म्हणजे पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राचा सूर्योदयाच्या दिशेला असलेला भाग, याने उलट प्रतिक्रिया दिली. जगाच्या इतर भागांमध्ये चुंबकीय शक्ती वाढली, तेव्हा इथे ती कमी झाली; आणि इतर भागांत कमी झाली, तेव्हा इथे वाढली.

याचं रहस्य आता उलगडलं आहे. मुंबईतील कुलाब्याच्या 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ जिओमॅग्नेटिझम' आणि इस्रोने मिळून केलेल्या अभ्यासात याचं कारण सापडलं. आदित्य-L1 वरील ASPEX उपकरणातून मिळालेल्या माहितीची तुलना पृथ्वीवरील निरीक्षणांशी केली असता, यामागे जास्त उंचीवरील विद्युत प्रवाह (इलेक्ट्रिक करंट्स) असल्याचं स्पष्ट झालं. सामान्यतः हे प्रवाह ध्रुवीय प्रदेशांजवळ असतात. पण या वेळी, शक्तिशाली सौरवादळांनी त्यांना विषुववृत्ताकडे ढकललं. विशेषतः 'डॉन सेक्टर'मध्ये त्यांची उपस्थिती वाढली आणि त्यांनी तयार केलेल्या चुंबकीय बलाने पृथ्वीच्या नैसर्गिक चुंबकीय क्षेत्राला विरोध केला.

आदित्य-L1 चा महत्त्वाचा शोध

ऑक्टोबरमधील वादळावेळी, सौर वाऱ्याचा दाब अचानक कमी झाल्याची नोंद आदित्य-L1 ने केली. त्यावेळी जगाच्या बहुतेक भागांमध्ये चुंबकीय शक्ती कमी झाली, पण 'डॉन सेक्टर'मध्ये मात्र ती वाढलेली दिसली. हा शोध सिद्ध करतो की सौरचक्र त्याच्या शिखरावर असताना पृथ्वीचं चुंबकीय वातावरण खूप अनिश्चित असू शकतं. असे चुंबकीय बदल जीपीएस प्रणाली, उपग्रह आणि वीज पुरवठ्यासाठी धोकादायक ठरू शकतात. त्यामुळे अशा प्रवाहांच्या हालचाली समजून घेणे आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या संरक्षणासाठी अत्यंत महत्त्वाचं आहे.