Congestion Charge : मुंबईत कारमधून एकटे फिरताय? मग खिसा रिकामा होणार; BMC चा नवा प्लॅन काय?

मुंबईतील भयंकर वाहतूक कोंडी कमी करण्यासाठी 'कंजेशन चार्ज' लावण्याचा विचार सुरू आहे. पण, आधी लोकांना खासगी गाड्यांऐवजी एक चांगला सार्वजनिक वाहतुकीचा पर्याय द्यायला हवा, असं BMC आयुक्त अश्विनी भिडे यांनी स्पष्ट केलंय.

मुंबई : मुंबईत कारमधून एकट्याने प्रवास करणाऱ्यांना आता जास्तीचे पैसे मोजावे लागणार का? मुंबईच्या ट्रॅफिक जामवर उपाय म्हणून 'कंजेशन चार्ज' (वाहतूक कोंडी शुल्क) लावण्याचा विचार पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. पण, खासगी गाड्यांवर असा कर लावण्याआधी लोकांना एक विश्वासार्ह आणि उत्तम सार्वजनिक वाहतुकीचा पर्याय देणं गरजेचं आहे, असं मुंबई महानगरपालिकेच्या आयुक्त अश्विनी भिडे यांनी स्पष्ट केलं आहे.

एकट्याने प्रवास करणाऱ्या कारवर चार्ज?

मुंबईत कंजेशन चार्ज लावण्याची चर्चा तशी नवी नाही. याच वर्षी भाजपचे ज्येष्ठ नगरसेवक मकरंद नार्वेकर यांनी बीएमसी आयुक्तांना पत्र लिहून ही मागणी केली होती. दक्षिण मुंबईतील गर्दीच्या वेळी होणारी वाहतूक कोंडी कमी करण्यासाठी, एकट्या प्रवाशाला घेऊन जाणाऱ्या खासगी गाड्यांवर प्रायोगिक तत्त्वावर हा चार्ज लावावा, अशी सूचना त्यांनी केली होती.

फोर्ट, नरिमन पॉईंट, कुलाबा टार्गेटवर

या योजनेसाठी फोर्ट, नरिमन पॉईंट आणि कुलाबा यांसारख्या नेहमी गजबजलेल्या भागांची निवड करण्याचा प्रस्ताव होता. यानुसार, ठराविक वेळेत या भागांमध्ये प्रवेश करणाऱ्या खासगी गाड्यांकडून एक ठराविक शुल्क आकारले जाईल. यामागचा उद्देश हा आहे की, लोकांनी खासगी गाड्यांऐवजी सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर करावा, जेणेकरून रस्त्यांवरील गाड्यांची संख्या कमी होईल.

आधी सार्वजनिक वाहतूक सुधारा

'सुशासन' नावाच्या पॉडकास्टमध्ये बोलताना अश्विनी भिडे यांनी कंजेशन चार्जबाबत बीएमसीची भूमिका स्पष्ट केली. त्यांनी लंडन आणि सिंगापूरचं उदाहरण दिलं. त्या म्हणाल्या, "या दोन्ही शहरांमध्ये कंजेशन चार्ज यशस्वी झाला कारण तिथे सार्वजनिक वाहतुकीचं एक मजबूत आणि एकमेकांना जोडलेलं जाळं आहे."

त्यांच्या मते, जर लोकांना सार्वजनिक वाहतुकीचा एक चांगला पर्याय मिळाला, तर ते आपोआप खासगी गाड्यांचा वापर कमी करतील. त्यानंतर खासगी वाहनांच्या वापराला प्रोत्साहन किंवा आळा घालणारी यंत्रणा आणता येईल, असंही त्या म्हणाल्या.

बसचं जाळं मजबूत करणार

भिडे यांनी सिंगापूरच्या एकात्मिक सार्वजनिक वाहतूक प्रणालीचंही कौतुक केलं. तिथे एकाच कार्डवर विविध वाहतूक सेवांचा लाभ घेता येतो. खासगी गाड्या वापरण्याचा खर्च आणि पार्किंगचे दर वाढवल्यास लोकांना सार्वजनिक वाहतुकीकडे वळण्यास मदत होईल, असंही त्यांनी नमूद केलं. मुंबईतील सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था सुधारली आणि विशेषतः बसचं जाळं अधिक मजबूत झालं, तर शहरातील काही भागांमध्ये कंजेशन चार्ज लावण्याचा विचार करता येईल, असं भिडे यांचं मत आहे.

कंजेशन चार्ज म्हणजे नेमकं काय?

शहरातील अत्यंत गर्दीच्या ठिकाणी, विशेषतः पीक अवर्समध्ये (peak hours) गाडी घेऊन शिरल्यास जो कर किंवा शुल्क आकारलं जातं, त्याला 'कंजेशन चार्ज' म्हणतात. हा नेहमीच्या टोल टॅक्सपेक्षा वेगळा असतो. याचा मुख्य उद्देश खासगी गाड्या घेऊन गर्दीच्या ठिकाणी जाणं महाग करणं हा आहे. यामुळे लोक सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर करतील, प्रवासाची वेळ बदलतील किंवा कार-पूलिंग (एका गाडीत जास्त लोकांनी प्रवास करणे) करतील अशी अपेक्षा असते.

कॅमेऱ्यांद्वारे गाड्यांची ओळख

ज्या शहरांमध्ये हा चार्ज लागू आहे, तिथे कॅमेरे, सेन्सर्स आणि इलेक्ट्रॉनिक टोलिंग सिस्टीमच्या मदतीने गाड्यांची ओळख पटवली जाते. यामुळे गाड्या न थांबवता आपोआप शुल्क आकारले जाते. प्रवासाच्या वेळेनुसार दरांमध्येही बदल असतो. म्हणजे, गर्दीच्या वेळी जास्त दर आणि कमी गर्दीच्या वेळी कमी दर किंवा दर नसतो.

मिळालेल्या पैशांचं काय होतं?

कंजेशन चार्जमधून मिळणारा पैसा अनेक शहरांमध्ये सार्वजनिक वाहतूक आणि शहराच्या पायाभूत सुविधा सुधारण्यासाठी वापरला जातो. यामध्ये बस सेवा, रेल्वे नेटवर्क, सायकलसाठी ट्रॅक आणि पादचाऱ्यांसाठी सुविधा सुधारण्यावर खर्च केला जातो.

सिंगापूरमध्ये १९७५ पासून सुरुवात

सिंगापूर हे कंजेशन चार्ज लागू करणाऱ्या पहिल्या शहरांपैकी एक आहे. तिथे १९७५ मध्ये ही योजना सुरू झाली. नंतर त्यांनी 'इलेक्ट्रॉनिक रोड प्राइसिंग' (ERP) प्रणाली विकसित केली, जी रहदारी आणि वेळेनुसार दर बदलते. लंडनमध्ये २००३ मध्ये कंजेशन चार्ज सुरू झाला. तिथे मध्य लंडनमध्ये ठराविक वेळेत प्रवेश करणाऱ्या गाड्यांना रोजचा चार्ज द्यावा लागतो.

न्यूयॉर्कमध्येही अशीच यंत्रणा

यूकेमधील डरहॅम शहरात २००२ पासून एका ऐतिहासिक भागात लहान प्रमाणात रोड चार्जिंग योजना सुरू आहे. स्वीडनमधील स्टॉकहोम आणि गोथेनबर्गमध्येही अशाच प्रणाली आहेत. इटलीतील मिलानमध्ये 'एरिया सी' नावाचा एक नियंत्रित झोन आहे, जिथे प्रवेश करणाऱ्या गाड्यांना चार्जसोबतच प्रदूषणाचे नियमही पाळावे लागतात. अमेरिकेतील न्यूयॉर्क शहरात जानेवारी २०२५ पासून मॅनहॅटनच्या काही भागांमध्ये कंजेशन चार्जिंग सुरू झाले आहे. याशिवाय माल्टातील व्हॅलेट्टा आणि नॉर्वेमधील ओस्लो व बर्गन यांसारख्या शहरांमध्येही विविध प्रकारचे अर्बन टोल आहेत.

मुंबईतही कंजेशन चार्ज लागू करण्यापूर्वी सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था मजबूत करण्यावर बीएमसी आयुक्तांचा भर आहे. त्यामुळे, "कारमध्ये एकट्याने प्रवास केल्यास अतिरिक्त चार्ज द्यावा लागेल का?" हा प्रश्न पुन्हा एकदा मुंबईच्या वाहतूक कोंडीच्या चर्चेत महत्त्वाचा ठरला आहे.