वर्क फ्रॉम होमचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम? नव्या संशोधनातून समोर आली धक्कादायक माहिती
सार
कोरोना महामारीनंतर घरून काम करण्याची पद्धत मोठ्या प्रमाणात वाढली. अनेकांना यामुळे सोयी, वेळेची बचत आणि काम-जीवन समतोल साधता आला. मात्र, एका नव्या संशोधनानुसार वर्क फ्रॉम होममुळे एकटेपणा, चिंता आणि नैराश्याच्या समस्या वाढत असल्याचे समोर आले आहे. विशेषतः एकटे राहणाऱ्या व्यक्तींमध्ये मानसिक तणावाचा धोका अधिक असल्याचे संशोधकांनी नमूद केले आहे.
Mumbai : कोविड-19 महामारीने जगभरातील कामकाजाच्या पद्धतीत मोठे बदल घडवून आणले. कार्यालये बंद झाल्यानंतर लाखो कर्मचाऱ्यांनी घरून काम करण्यास सुरुवात केली. सुरुवातीला तात्पुरता उपाय म्हणून स्वीकारलेली ही व्यवस्था कालांतराने अनेक कंपन्यांच्या कार्यपद्धतीचा कायमस्वरूपी भाग बनली. प्रवासाचा वेळ वाचणे, लवचिक वेळापत्रक आणि वैयक्तिक आयुष्यासाठी अधिक वेळ मिळणे यामुळे वर्क फ्रॉम होम लोकप्रिय झाले. मात्र आता समोर आलेल्या एका महत्त्वाच्या अभ्यासामुळे या पद्धतीच्या मानसिक आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामांबाबत चिंता व्यक्त केली जात आहे.
संशोधनात नेमके काय समोर आले?
'सायन्स' या प्रतिष्ठित जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या संशोधनात घरून काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांच्या दैनंदिन जीवनशैलीचा आणि मानसिक आरोग्याचा सखोल अभ्यास करण्यात आला. न्यूयॉर्क फेडरल रिझर्व्ह बँकेच्या अर्थतज्ज्ञ नतालिया इमॅन्युएल यांच्या नेतृत्वाखाली करण्यात आलेल्या या अभ्यासात अमेरिकेतील पाच मोठ्या राष्ट्रीय सर्वेक्षणांचा डेटा तपासण्यात आला.
संशोधकांनी घरून काम करता येणाऱ्या नोकऱ्यांमधील कर्मचारी आणि प्रत्यक्ष कार्यालयात जाऊन काम करणारे कर्मचारी यांची तुलना केली. या विश्लेषणातून असे दिसून आले की घरून काम करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये एकटेपणा, चिंता आणि नैराश्याची लक्षणे तुलनेने अधिक आढळतात.
घरून काम करणारे कर्मचारी अधिक वेळ एकटे राहतात
अभ्यासातील सर्वात महत्त्वाचा निष्कर्ष म्हणजे घरून काम करणाऱ्या लोकांच्या सामाजिक संपर्कात मोठी घट झाली आहे. संशोधनानुसार, वर्क फ्रॉम होम करणारे कर्मचारी कार्यालयात जाणाऱ्या कर्मचाऱ्यांच्या तुलनेत सुमारे 58 टक्के अधिक वेळ एकटे घालवतात. विशेष म्हणजे दिवसभरात कोणाशीही प्रत्यक्ष संवाद न होण्याची शक्यता तब्बल 72 टक्क्यांनी वाढल्याचेही या अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, कार्यालयात जाणाऱ्या व्यक्तींना सहकारी, शेजारी, दुकानदार, प्रवासी किंवा इतर अनेक लोकांशी छोट्या-मोठ्या संवादाच्या संधी मिळतात. हे संवाद किरकोळ वाटले तरी मानसिक आरोग्यासाठी त्यांचे महत्त्व मोठे असते.
छोट्या सामाजिक संवादांचाही होतो मानसिक आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम
मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, माणूस हा मूलतः सामाजिक प्राणी आहे. दिवसातील अगदी काही मिनिटांचे संभाषण किंवा एखादी साधी भेटदेखील मन प्रसन्न ठेवण्यास मदत करते. कार्यालयीन वातावरणात टीम मिटिंग, चहापान, जेवणाच्या सुट्ट्या किंवा सहकाऱ्यांशी होणाऱ्या अनौपचारिक गप्पा यामुळे सामाजिक बांधिलकीची भावना निर्माण होते. घरून काम करताना अशा अनेक नैसर्गिक संवादांच्या संधी कमी होतात. परिणामी व्यक्ती हळूहळू सामाजिकदृष्ट्या दूर जाऊ शकते आणि त्याचा मानसिक आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
चिंता, नैराश्य आणि मानसिक तणावात वाढ
या अभ्यासात घरून काम करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये चिंता, भावनिक अस्वस्थता आणि नैराश्याची पातळी अधिक असल्याचे आढळून आले. याशिवाय मानसिक आरोग्याशी संबंधित सेवांचा वापरही या गटात वाढल्याचे संशोधकांनी नोंदवले आहे. समुपदेशन, मानसोपचार तज्ज्ञांची भेट आणि मानसिक आरोग्यासाठी दिल्या जाणाऱ्या औषधांचा वापरही तुलनेने जास्त असल्याचे निष्कर्षात दिसून आले. तज्ज्ञांच्या मते, दीर्घकाळ टिकणारा एकटेपणा हा मानसिक तणावाचा प्रमुख घटक ठरू शकतो. अनेक संशोधनांमधून सामाजिक एकाकीपणाचा मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम होत असल्याचे यापूर्वीही स्पष्ट झाले आहे.
एकटे राहणाऱ्या व्यक्तींमध्ये धोका अधिक
या अभ्यासातील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे एकटे राहणाऱ्या लोकांवर होणारा परिणाम. कुटुंब किंवा रूममेट्ससोबत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या तुलनेत एकटे राहणाऱ्या लोकांमध्ये दिवसभर कोणाशीही संवाद न होण्याची शक्यता अधिक असल्याचे संशोधनातून समोर आले.
या गटात सामाजिक अलगावाचा धोका सुमारे 83 टक्क्यांनी वाढला असून मानसिक तणावाची लक्षणे जवळपास दुप्पट प्रमाणात आढळली. त्यामुळे घरून काम करणाऱ्या आणि एकटे राहणाऱ्या व्यक्तींनी सामाजिक नातेसंबंध जपणे अधिक गरजेचे असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात.
वर्क फ्रॉम होम पूर्णपणे चुकीचे नाही, पण समतोल आवश्यक
संशोधकांनी स्पष्ट केले आहे की या निष्कर्षांचा अर्थ वर्क फ्रॉम होम चुकीचे आहे असा नाही. उलट, लवचिक कामकाजाच्या पद्धतीचे अनेक फायदे आहेत. मात्र त्यासोबत मानसिक आरोग्याची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
हायब्रिड वर्क मॉडेल, नियमित टीम मीटिंग्स, सामाजिक कार्यक्रम आणि प्रत्यक्ष भेटीगाठी यामुळे एकटेपणा कमी होऊ शकतो. तसेच छंद जोपासणे, व्यायाम गटांमध्ये सहभागी होणे, स्वयंसेवी उपक्रम, सामाजिक कार्यक्रम आणि मित्र-परिवारासोबत वेळ घालवणे यामुळे मानसिक आरोग्य अधिक चांगले राहण्यास मदत होऊ शकते.भविष्यात कामकाजाच्या पद्धती अधिकाधिक डिजिटल होत असताना, कामातील लवचिकता आणि सामाजिक संपर्क यांच्यात योग्य समतोल राखणे हेच मानसिक आरोग्य जपण्याचे महत्त्वाचे सूत्र ठरू शकते.