Cancer Treatment : कॅन्सरशी लढताना नुसतं मन घट्ट करून चालत नाही, योग्य उपचारही हवेत

कॅन्सरवर मात करण्यासाठी मानसिक बळ खूप महत्त्वाचं असतं. पण फक्त मनाच्या धैर्यावर कॅन्सर बरा होऊ शकतो, हा गैरसमज आहे. योग्य उपचारांचीही तितकीच गरज असते.

मुंबई : कॅन्सर झाल्याचं समजताच कुणाच्याही पायाखालची जमीन सरकते. मृत्यूची भीती, निराशा, कुटुंबाची काळजी आणि पैशांची चिंता अशा अनेक गोष्टी एकदम मनात येतात. सगळं संपलं असं वाटू लागतं. पण कॅन्सरचं निदान होणं म्हणजे आयुष्याचा शेवट नाही, हे रुग्णाने आणि त्याच्या कुटुंबाने समजून घेणं सर्वात महत्त्वाचं आहे.

आजाराची योग्य माहिती, आधुनिक उपचार आणि मानसिक आधार मिळाला, तर यातून आशेचा किरण नक्कीच दिसतो. कॅन्सरवर मात करण्यासाठी मानसिक बळ खूप महत्त्वाचं असतं. पण फक्त मनाच्या धैर्यावर कॅन्सर बरा होऊ शकतो, हा गैरसमज आहे.

कॅन्सरचा प्रकार कोणता आहे, तो कोणत्या टप्प्यावर समजलाय, त्यावर कोणते उपचार सुरू आहेत आणि शरीर त्याला कसा प्रतिसाद देतंय, यावर उपचारांचं यश अवलंबून असतं. या प्रवासात मानसिक बळ रुग्णाला लढायला ताकद देतं, पण ते वैद्यकीय उपचारांना पर्याय ठरू शकत नाही.

भीतीकडून वास्तवाकडे

कॅन्सरचं निदान झाल्यावर सर्वात आधी घाबरून न जाता आजाराबद्दल नीट माहिती घेणं गरजेचं आहे. कॅन्सर हा काही एकच आजार नाही. शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये होणाऱ्या अनेक आजारांचं ते एक नाव आहे.

प्रत्येक कॅन्सरचं स्वरूप आणि त्याचे उपचार वेगवेगळे असतात. काही कॅन्सर लवकर समजले आणि योग्य उपचार झाले, तर ते पूर्णपणे बरे होऊ शकतात. अगदी आजार पसरलेला असला, तरी काही कॅन्सरवर आज प्रभावी उपचार उपलब्ध आहेत.

त्यामुळे निदान होताच एखाद्या अनुभवी ऑन्कोलॉजिस्टचा (कर्करोग तज्ज्ञ) सल्ला घ्या. रिपोर्ट समजून घ्या. आजाराचा टप्पा, उपचारांची दिशा आणि त्याचे साईड इफेक्ट्स यावर डॉक्टरांशी मोकळेपणाने बोला. शंका असेल तर दुसऱ्या तज्ज्ञाचा सल्ला घेण्याला हरकत नाही. पण भीतीपोटी किंवा चुकीच्या माहितीवर विश्वास ठेवून उपचारांना उशीर करू नका.

मानसिक बळ कसं मदत करतं?

कॅन्सरचे उपचार फक्त शारीरिक नाही, तर मानसिक पातळीवरही खूप आव्हानात्मक असतात. सर्जरी, केमोथेरपी आणि रेडिएशन सुरू असताना थकवा, वेदना, केस गळणं, भूक न लागणं असे त्रास होऊ शकतात. आजार पुन्हा तर उलटणार नाही ना, ही भीती रुग्णाला सतावू शकते. अशा वेळी मानसिकदृष्ट्या खंबीर राहिल्याने उपचारांशी जुळवून घेणं आणि त्रास सहन करणं सोपं जातं.

आजाराची भीती मोकळेपणाने बोलून दाखवा. कुटुंब आणि मित्रांचा आधार घ्या. गरज वाटल्यास मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकाची मदत घ्या. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार हालचाल करणं, सकस आहार, पुरेशी झोप आणि विश्रांती यामुळे रुग्णाच्या तब्येतीत सुधारणा होते.

रुग्णाने नेहमी हसतच राहावं किंवा कधीच खचू नये, अशी सक्ती त्याच्यावर करू नका. रडू येणं, भीती वाटणं किंवा निराश होणं या अगदी नैसर्गिक भावना आहेत. धैर्य म्हणजे भीती नसणं नव्हे, तर भीती वाटत असतानाही योग्य ती मदत घेऊन पुढे जाणं. रुग्ण मानसिकदृष्ट्या खचत असेल, तर त्याला दोष देण्याऐवजी कुटुंबाने त्याला समजून घेतलं पाहिजे.

कॅन्सरवर मात केलेल्यांच्या कथा देतात प्रेरणा

भारतीय क्रिकेटर युवराज सिंग याचं उदाहरण यासाठी खूप बोलकं आहे. २०११ च्या वर्ल्ड कपमध्ये भारताला जिंकून देण्यात युवराजचा मोठा वाटा होता. त्याच काळात त्याला छातीतल्या एका दुर्मिळ 'जर्म सेल कॅन्सर'चं निदान झालं होतं. अमेरिकेत उपचार आणि केमोथेरपी पूर्ण करून त्याने पुन्हा क्रिकेटच्या मैदानात दमदार पुनरागमन केलं.

आजार समजल्यावर वाटलेली भीती आणि उपचारांदरम्यान झालेला शारीरिक-मानसिक त्रास याबद्दल त्याने नंतर मोकळेपणाने सांगितलं. उपचार घेण्याची आणि त्यानंतर पुन्हा उभं राहण्याची त्याची जिद्द अनेक रुग्णांसाठी प्रेरणादायी ठरली.

अभिनेत्री मनीषा कोइराला हिचा प्रवासही असाच आहे. २०१२ मध्ये तिला चौथ्या स्टेजच्या ओव्हेरियन कॅन्सरचं (गर्भाशयाच्या कर्करोग) निदान झालं. तिने अमेरिकेतील 'मेमोरियल स्लोन केटरिंग कॅन्सर सेंटर'मध्ये उपचार घेतले. केमोथेरपी आणि सर्जरीनंतर ती कॅन्सरमुक्त झाली आणि तिने पुन्हा सिनेमा व सार्वजनिक जीवनात पाऊल ठेवलं. सुरुवातीला आपल्यालाही खूप भीती आणि निराशा वाटली होती, हे तिने स्वतः मान्य केलं आहे.

कुटुंबाचा पाठिंबा, तज्ज्ञांचे उपचार आणि आशा न सोडण्याची जिद्द या गोष्टी तिच्या प्रवासात महत्त्वाच्या ठरल्या. या उदाहरणांवरून एक गोष्ट स्पष्ट होते: कॅन्सर झाला म्हणजे प्रत्येकाचा प्रवास आणि उपचारांचा निकाल सारखाच असेल असं नाही. एकाने कॅन्सरवर मात केली, म्हणजे दुसऱ्यालाही तसाच रिझल्ट मिळेल याची खात्री देता येत नाही. पण कॅन्सरचं निदान झालं म्हणजे आयुष्याची आशा सोडण्याची गरज नाही, हे या उदाहरणांवरून नक्कीच शिकता येतं.

कुटुंब आणि समाजाचा पाठिंबा

कॅन्सर रुग्णाचं मानसिक आरोग्य जपण्यात कुटुंबाची भूमिका खूप मोठी असते. रुग्णाच्या भीतीकडे दुर्लक्ष करू नका किंवा त्याला नको ते सल्ले देऊ नका. त्याचं म्हणणं शांतपणे ऐकून घ्या. उपचारांच्या निर्णयात त्याला सहभागी करा आणि रोजच्या कामात मदत करा. रुग्णाच्या परवानगीने कुटुंबातील सदस्य डॉक्टरांसोबतच्या भेटीला जाऊ शकतात.

त्याचवेळी, सोशल मीडियावर फिरणाऱ्या कॅन्सरबद्दलच्या चुकीच्या मेसेजेसपासून दूर राहा. विशिष्ट आहार, पारंपरिक औषधं किंवा फक्त मानसिक बळावर कॅन्सर बरा होतो, असे दावे खूप धोकादायक असतात. अशा गोष्टींच्या नादात सिद्ध झालेले वैद्यकीय उपचार सोडू नका किंवा त्यांना उशीर करू नका.

आशेने पुढे पाऊल टाका

कॅन्सरशी लढणाऱ्या प्रत्येकाचा प्रवास वेगळा असतो. काही जण पूर्णपणे बरे होतात, तर काही जण आजारावर नियंत्रण ठेवून जास्त काळ जगू शकतात. आजार बरा न होण्यासारखा असेल, तरीही वेदना कमी करण्यासाठी आणि जीवनमान सुधारण्यासाठी आज चांगले उपचार उपलब्ध आहेत.

कॅन्सरविरुद्धच्या लढाईत वास्तवाचं भान ठेवून आशावादी राहणं सर्वात महत्त्वाचं आहे. आजार नाकारण्याऐवजी तो स्वीकारा, तज्ज्ञांचे उपचार घ्या, मानसिक आधार मिळवा आणि प्रत्येक दिवस अर्थपूर्ण जगा. रुग्णाला मानसिक बळ देणं ही डॉक्टर, कुटुंब आणि समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.

कॅन्सरचं निदान होणं म्हणजे आयुष्य संपलं असा अर्थ होत नाही. ती एका नव्या आव्हानाची सुरुवात असते. योग्य उपचार, काळजी आणि आशा यांची सांगड घातली, तर या आव्हानाला सामोरं जाण्याची ताकद नक्कीच मिळते.

(हा लेख प्रसिद्ध गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट आणि 'सेनाधिपन इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस'चे संचालक डॉ. बैजू सेनाधिपन यांनी लिहिला आहे.)