Ceiling Fan Science : सीलिंग फॅनचे पाते थोडे तिरपे का असतात? यामागे आहे मोठं सायन्स

दिवसभर फिरणाऱ्या सीलिंग फॅनचे पाते पूर्णपणे सपाट नसून थोडे तिरपे का असतात, याचा तुम्ही कधी विचार केलाय का? भारतात फॅनला ३ पाते, तर परदेशात ४-५ पाते का असतात? वेगाने फिरणाऱ्या फॅनवर धूळ का साचते? या सर्व प्रश्नांमागचं खरं सायन्स आज आपण सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

मुंबई : घरात फिरणाऱ्या सीलिंग फॅनच्या पात्यांकडे (Blades) तुम्ही कधी बारकाईने पाहिलंय का? ते कधीच पूर्णपणे सपाट (Flat) नसतात. त्याऐवजी ते थोडे वाकलेले किंवा एका विशिष्ट कोनात तिरपे असतात. फॅनच्या पात्यांना असा आकार फक्त डिझाईनसाठी दिलाय, असं तुम्हाला वाटत असेल तर ते चुकीचं आहे! यामागे हवेच्या प्रवाहाशी संबंधित एक भन्नाट सायन्स आणि तंत्रज्ञान दडलंय.

हवा खाली येणारच नाही

तांत्रिक भाषेत फॅनच्या पात्यांच्या या तिरपेपणाला 'ब्लेड पिच' (Blade Pitch) म्हणतात. जर सीलिंग फॅनचे पाते पूर्णपणे सपाट असते, तर फॅन कितीही वेगाने फिरला तरी तो फक्त चाकूसारखी हवा कापत राहिला असता. हवा खाली ढकलण्याचं (Push) काम त्याला करता आलं नसतं. यामुळे खोलीत हवा खेळती राहिली नसती. शिवाय, सपाट पात्यांमुळे मोटरवर विनाकारण दाब पडून तिचं आयुष्यही कमी झालं असतं.

म्हणूनच फॅनचे पाते थोडे तिरपे डिझाईन केले जातात. या विशिष्ट कोनामुळे फॅन फिरताना वरची हवा खेचून घेतो आणि ती सतत खाली ढकलतो. हा खास एरोडायनॅमिक (Aerodynamic) आकार हवेचा अडथळा कमी करतो. यामुळे कोणताही आवाज न होता (Silent) खोलीच्या कानाकोपऱ्यात थंड हवा पोहोचते.

पाते जास्त वाकवले तर जास्त हवा मिळेल का?

पात्यांचा कोन (Pitch) जेवढा जास्त, तेवढी हवा जास्त मिळते हे खरंय. पण, पाते जर प्रमाणाबाहेर वाकवले, तर हवेचा अडथळा वाढतो आणि मोटरवर खूप मोठा भार पडतो. यामुळे फॅनचा वेग तर कमी होतोच, पण तुमचं लाईट बिलही वाढतं!

म्हणूनच फॅन बनवणाऱ्या कंपन्या हवेचा प्रवाह, मोटरची क्षमता आणि विजेची बचत या तिन्हींचा योग्य समतोल (Balance) राखतात. यासाठी पाते एका अचूक कोनात (साधारणपणे १२ ते १५ अंश) वाकवून तयार केले जातात.

भारतात ३ पाते, तर परदेशात ४ किंवा ५ पाते का? (3 Blades vs 4-5 Blades)

भारतात: आपल्याला थेट अंगावर वेगाने हवा लागणं गरजेचं असतं (High Air Delivery). ३ पाते असलेल्या फॅनचं वजन कमी असतं, त्यामुळे मोटर वेगाने फिरते आणि जास्त हवा देते.

अमेरिका/युरोपमध्ये: तिथे आधीच एसी (AC) असतो. फॅनचा वापर फक्त खोलीत हवा खेळती ठेवण्यासाठी आणि कोणताही आवाज न करता (Silent) काम करण्यासाठी होतो. त्यामुळे तिथे ४ किंवा ५ पात्यांचा फॅन वापरतात.

उन्हाळा आणि हिवाळा मोड (दिशा बदलणे)

उन्हाळ्यात फॅन अँटी-क्लॉकवाईज (Anti-clockwise - डावीकडून उजवीकडे) फिरला पाहिजे, तरच हवा खाली येते.

हिवाळ्यात फॅन क्लॉकवाईज (Clockwise) फिरला, तर तो जमिनीवरची थंड हवा वर खेचतो आणि वरची उबदार हवा खोलीभर पसरवतो (यासाठी काही मॉडर्न फॅन्समध्ये खास स्विच असतो).

वेगाने फिरणाऱ्या फॅनवर धूळ का साचते?

फॅन फिरताना हवेच्या घर्षणामुळे पात्यांच्या टोकांवर 'स्टॅटिक इलेक्ट्रिसिटी' (Static Electricity) तयार होते. ही ऊर्जा हवेतील धुळीच्या बारीक कणांना चुंबकासारखी स्वतःकडे खेचून घेते. म्हणूनच फॅनवर धूळ साचते.