इंद्रधनुष्य नेहमी अर्धगोलच का दिसतं, असा विचार तुम्ही कधी केलाय का? खरं तर, इंद्रधनुष्य हा अर्धा गोल नसून तो एक पूर्ण गोल असतो. पावसाचे थेंब, सूर्यप्रकाश आणि आपली नजर या तिन्हींमधला अँगल याला कारणीभूत असतो!
मुंबई : पाऊस पडून गेल्यावर ऊन पडलं की आकाशात मस्त सप्तरंगी इंद्रधनुष्य दिसतं. पण हे इंद्रधनुष्य सरळ रेषेत न दिसता नेहमी धनुष्यासारखं गोल का दिसतं? याचं मुख्य कारण म्हणजे पावसाच्या थेंबांमध्ये शिरणारा सूर्यप्रकाश आणि तो प्रकाश आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचण्याचा अँगल. यातली सर्वात भारी गोष्ट म्हणजे, आपण जे इंद्रधनुष्य पाहतो तो अर्धा गोल नसून एका पूर्ण गोलाचाच एक भाग असतो.
26
पावसाच्या थेंबात नेमकं काय घडतं?
सूर्यप्रकाश जेव्हा पावसाच्या थेंबात शिरतो, तेव्हा त्याचा मार्ग थोडासा वाकतो. विज्ञानाच्या भाषेत याला 'रिफ्रॅक्शन' (Refraction) म्हणतात.
त्यानंतर या प्रकाशाचा काही भाग थेंबाच्या आतून रिफ्लेक्ट होतो आणि पुन्हा बाहेर येतो. बाहेर येताना हा प्रकाश पुन्हा वाकतो. सूर्यप्रकाशात अनेक रंग लपलेले असतात. प्रत्येक रंग वेगवेगळ्या प्रमाणात वाकत असल्यामुळे ते वेगळे होतात आणि आपल्याला लाल, नारंगी, पिवळा, हिरवा, निळा, पारवा आणि जांभळा असे सात रंग दिसतात.
36
मग ते अचूक गोल आकारातच का तयार होतं?
इथंच तर खरं रहस्य दडलंय! सूर्य आपल्या पाठीमागे असतो, तेव्हा आपल्या पुढ्यात असलेल्या पावसाच्या थेंबांमधून येणारा प्रकाश एका विशिष्ट अँगलने आपल्या डोळ्यांवर पडला, तरच आपल्याला इंद्रधनुष्य दिसतं. मुख्य इंद्रधनुष्यासाठी हा अँगल साधारण ४२ डिग्री असतो. हा ४२ डिग्रीचा अँगल फक्त एकाच दिशेने नसून आपल्या आजूबाजूला एक वर्तुळ तयार करतो, म्हणूनच आपल्याला इंद्रधनुष्य एका वाकलेल्या धनुष्यासारखं दिसतं.
46
खरं तर इंद्रधनुष्य एक पूर्ण गोल असतं!
हे ऐकून तुम्हाला आणखी आश्चर्य वाटेल. आपण जेव्हा जमिनीवर उभं राहून पाहतो, तेव्हा जमीन आणि क्षितिज (Horizon) इंद्रधनुष्याचा खालचा भाग लपवून टाकतात. त्यामुळे आपल्याला फक्त वरचा भाग एका कमानीसारखा दिसतो. पण जर तुम्ही विमानातून योग्य वेळी पाहिलं, तर तुम्हाला पूर्ण गोल आकाराचं इंद्रधनुष्य दिसू शकतं. धबधब्याजवळ किंवा जिथं पाण्याचे तुषार उडत असतात, तिथंही योग्य अँगलने पाहिल्यास पूर्ण गोल इंद्रधनुष्य दिसतं.
56
सर्वांना एकच इंद्रधनुष्य दिसतं का?
यात आणखी एक गमतीशीर गोष्ट आहे. तुम्ही आणि तुमच्या शेजारी उभी असलेली व्यक्ती प्रत्यक्षात एकच इंद्रधनुष्य पाहत नसता! इंद्रधनुष्य ही आकाशातली एखादी वस्तू नाहीये. सूर्य, पावसाचे थेंब आणि पाहणाऱ्या व्यक्तीची जागा यावर ते अवलंबून असतं. तुम्ही दोन पावलं जरी बाजूला सरकलात, तरी तुमच्या डोळ्यांपर्यंत प्रकाश पोहोचवणाऱ्या पावसाच्या थेंबांची रचना बदलते. त्यामुळे प्रत्येकाला दिसणारं इंद्रधनुष्य थोडं वेगळं असतं.
66
म्हणूनच इंद्रधनुष्याचं दुसरं टोक सापडत नाही का?
तुम्ही पळत जाऊन इंद्रधनुष्याच्या 'शेवटच्या' टोकाला कधीच स्पर्श करू शकत नाही. कारण ती आकाशातली कोणतीही भौतिक वस्तू नाही. सूर्यप्रकाश + पावसाचा थेंब + आपली नजर + योग्य अँगल — या चार गोष्टी एकत्र येतात तेव्हाच आपल्याला इंद्रधनुष्य दिसतं. त्यामुळे पुढच्या वेळी इंद्रधनुष्य दिसेल तेव्हा 'तिथं रंगांची कमान आहे' असं समजू नका. योग्य अँगलने आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचणाऱ्या सूर्यप्रकाशाला लाखो पावसाचे थेंब एकत्र येऊन तयार करणारी ती एक अद्भुत ऑप्टिकल जादू आहे!
