Heart Health : जिम, रनिंग की स्पोर्ट्स? तरुणांनी हार्ट चेकअप कधी करावं?

जिममध्ये जाणारे, रनिंग करणारे आणि तरुण खेळाडूंना हार्ट चेकअप कधी करावं असा प्रश्न पडतो. हेवी वर्कआउट करण्यापूर्वी धोक्याचे इशारे आणि कोणत्या परिस्थितीत डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा, हे जाणून घ्या.

मुंबई : हृदयरोग म्हटलं की आपल्याला सहसा वयस्कर लोकांची आठवण येते. फुटबॉलच्या मैदानावर धावणारा, जिममध्ये वजन उचलणारा किंवा मॅरेथॉनची तयारी करणारा एखादा तरुण आपल्या हृदयाची काळजी करेल, असं सहसा वाटत नाही. पण एक कार्डिओलॉजिस्ट म्हणून मी एवढंच सांगेन: तुम्ही तरुण आणि फिट आहात, याचा अर्थ तुमच्या हृदयाला कसल्याही तपासणीची गरज नाही, असं अजिबात नाही.

चांगली गोष्ट म्हणजे, नियमित व्यायाम हा आपल्या हृदयाच्या आरोग्यासाठी सर्वोत्तम उपाय आहे. प्रश्न हा नाही की तरुणांनी व्यायाम करावा की नाही, तर प्रश्न हा आहे की, शरीराला जास्त ताण देण्यापूर्वी हृदयाची तपासणी करणं कधी गरजेचं असतं?

ज्या तरुणांना कोणताही त्रास नाही किंवा ज्यांच्या कुटुंबात हृदयरोगाचा इतिहास नाही, त्यांना व्यायाम सुरू करण्यापूर्वी रूटीन हार्ट टेस्ट करण्याची गरज नसते. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, स्वतःची आणि कुटुंबाची मेडिकल हिस्ट्री समजून घेणं आणि आपलं शरीर काय सांगतंय याकडे लक्ष देणं.

काही लक्षणं अजिबात दुर्लक्षित करू नका. व्यायाम करताना छातीत दुखणं किंवा जड वाटणं (ज्याला अनेकदा 'अॅसिडिटी', 'गॅस' किंवा अपचन समजलं जातं), व्यायामाच्या तुलनेत खूप जास्त धाप लागणं, चक्कर येणं किंवा बेशुद्ध पडल्यासारखं वाटणं, आणि व्यायाम करताना हृदयाचे ठोके अचानक वाढणं किंवा अनियमित होणं, याकडे लक्ष देणं गरजेचं आहे. जर कुटुंबात कोणाचा अचानक मृत्यू झाला असेल, कमी वयात मृत्यू झाला असेल, किंवा अनुवांशिक हृदयरोग असेल, तर हेवी ट्रेनिंग सुरू करण्यापूर्वी कार्डिओलॉजिस्टचा सल्ला नक्की घ्या.

जे लोक स्पर्धात्मक खेळ (competitive sports) खेळतात, त्यांच्यासाठी हे खूप महत्त्वाचं आहे. हाय-इंटेन्सिटी व्यायामामुळे हृदयावर जास्त ताण पडतो. काही लोकांमध्ये आधी न समजलेले हृदयाचे आजार अशा हेवी वर्कआउटच्या वेळी उघडकीस येऊ शकतात. स्पोर्ट्स-कार्डिओलॉजीच्या सध्याच्या गाईडलाईन्सनुसार, खेळात भाग घेण्यापूर्वी तपासणी करणं चांगलं. जर काही शंका असेल, तर ईसीजी (ECG) किंवा इकोकार्डियोग्राम (echocardiogram) सारख्या टेस्ट केल्या जाऊ शकतात.

मी अनेकदा तरुणांना सांगते की, फिटनेस ट्रॅकर किंवा स्मार्टवॉचच्या आधारे स्वतःच डॉक्टर बनू नका. हेवी वर्कआउट करताना हार्ट रेट वाढणं नॉर्मल असू शकतं, पण चक्कर येणं किंवा छातीत दुखणं यासारख्या लक्षणांकडे 'फिटनेस कमी आहे' असं म्हणून दुर्लक्ष करू नका.

हार्ट चेकअप म्हणजे खूप महागड्या टेस्टची मोठी लिस्ट असते, असं नाही. कधीकधी डॉक्टरांशी सविस्तर बोलणं, साधी तपासणी आणि एक ईसीजी पुरेसा असतो. तर काही प्रकरणांमध्ये, व्यक्तीची लक्षणं आणि रिस्क बघून इकोकार्डियोग्राम, होल्टर मॉनिटरिंग (Holter monitoring) किंवा एक्सरसाइज टेस्टिंगचा सल्ला दिला जाऊ शकतो. प्रत्येक खेळाडूची तपासणी त्याच्या गरजेनुसार व्हायला हवी, सर्वांसाठी एकच नियम लागू होत नाही.

थोडक्यात सांगायचं तर: व्यायाम हे एक औषध आहे, पण आपल्या हृदयाचंही ऐका. जर तुम्ही तरुण आहात, अॅक्टिव्ह आहात आणि तुम्हाला कोणताही त्रास नाही, तर व्यायामाला घाबरू नका. पण जर तुमचं शरीर काही धोक्याचे इशारे देत असेल—किंवा कुटुंबात हृदयरोगाचा इतिहास असेल—तर केवळ 'मी तरुण आहे' म्हणून त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.

यासोबतच, निरोगी जीवनशैली जपणं, धूम्रपान आणि दारू टाळणं, पुरेशी झोप घेणं आणि योग्य आहार घेणं खूप महत्त्वाचं आहे. माझ्याकडे ३०-३५ वर्षांचे असे अनेक तरुण येतात, ज्यांचा असा गैरसमज असतो की, फक्त जिममध्ये घाम गाळला की त्यांच्या चुकीच्या जीवनशैलीचे सगळे परिणाम पुसले जातील!

फिटनेसचं ध्येय ठेवणं महत्त्वाचं आहे, पण तिथपर्यंत सुरक्षितपणे पोहोचणं त्याहूनही जास्त महत्त्वाचं आहे.

- हा लेख मणिपाल हॉस्पिटल, गोवा येथील कन्सल्टंट - इंटरव्हेंशनल कार्डिओलॉजी, डॉ. ज्योती कुसनूर यांनी लिहिला आहे.