कांद्याशिवाय आपल्या अनेक पदार्थांची चव अपूर्णच असते. आमटी, भाजी, सांबार किंवा बिर्याणी असो, कांदा लागतोच. पण हा कांदा कापताना एक मोठी अडचण येते, ती म्हणजे डोळ्यांतून पाणी येणं. काही वेळा तर कांदा कापायला घेताच डोळ्यांची जळजळ सुरू होते. याला कारणीभूत असतात कांद्यामध्ये नैसर्गिकरीत्या आढळणारी काही रसायने. कांद्याच्या पेशींमध्ये सल्फरयुक्त संयुगे आणि काही एन्झाइम्स वेगवेगळे असतात. पण जेव्हा आपण सुरीने कांदा कापतो, तेव्हा या पेशी तुटतात. त्यामुळे हे घटक एकमेकांत मिसळतात आणि त्यांची रासायनिक प्रक्रिया सुरू होते.
25
डोळ्यांची जळजळ का होते?
या रासायनिक प्रक्रियेतून हवेत उडून जाणारा एक वायू तयार होतो, ज्यामुळे डोळ्यांची जळजळ होते. हा वायू हवेत मिसळून थेट आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचतो. आपल्या डोळ्यांचा पृष्ठभाग अतिशय संवेदनशील असतो. त्यामुळे हा वायू डोळ्यांना लागताच शरीराची सुरक्षा यंत्रणा लगेच सक्रिय होते. डोळ्यांची जळजळ जाणवताच अश्रू ग्रंथी मोठ्या प्रमाणात पाणी सोडायला सुरुवात करतात. यामुळेच आपल्या डोळ्यांतून पाणी येतं. हे अश्रू म्हणजे केवळ भावनांचा उद्रेक नसून, डोळ्यांचं रक्षण करणारी ती एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. डोळ्यांना त्रास देणारा तो वायू बाहेर काढण्यासाठीच अश्रूंची निर्मिती होते.
35
कांदा कापताना पाणी येण्यामागचं विज्ञान
यात आणखी एक रंजक गोष्ट आहे. कांद्यामध्ये तयार होणारं हे रसायन त्या रोपासाठी एक प्रकारचं नैसर्गिक सुरक्षा कवच म्हणून काम करतं, असं वैज्ञानिक संशोधनातून समोर आलंय. कीटक किंवा इतर जीव जेव्हा कांद्याच्या पेशींना नुकसान पोहोचवतात, तेव्हा हे संरक्षक रसायन तयार होतं. म्हणजेच, कांदा कापताना आपल्याला होणारा त्रास हा कांद्याच्या नैसर्गिक सुरक्षा यंत्रणेचाच एक भाग आहे. पण कांदा कापताना डोळ्यांतून पाणी येऊ नये म्हणून तुम्ही काही सोप्या टिप्स वापरू शकता. कांदा कापण्यापूर्वी तो थोडा वेळ फ्रिजमध्ये ठेवणं हा एक उत्तम उपाय आहे. कांदा १० ते १५ मिनिटे थंड करून कापल्यास, जळजळ निर्माण करणाऱ्या वायूचं प्रमाण कमी होतं.
दुसरा उपाय म्हणजे, कांदा कापण्यापूर्वी तो थोडा वेळ पाण्यात भिजत ठेवणं. यामुळे कांदा कापताना तयार होणारी काही संयुगे पाण्यात विरघळतात आणि डोळ्यांना होणारा त्रास कमी होतो. पण कांदा पाण्यात भिजवल्यामुळे त्याची चव किंवा पोत थोडा बदलू शकतो. त्यामुळे तुम्ही कोणता पदार्थ बनवत आहात, यावर कोणता उपाय वापरायचा हे ठरवा. याशिवाय, धारदार सुरीने कांदा वेगाने कापल्यास पेशी कमी प्रमाणात तुटतात आणि त्रास कमी होतो. कांदा कापताना डोळ्यांतून पाणी येणं हा शरीराचा कमकुवतपणा नाही. तर डोळ्यांचं रक्षण करण्यासाठी शरीराने आपोआप उचललेलं ते एक नैसर्गिक पाऊल आहे.
55
कांदा कापताना डोळ्यांतून पाणी येऊ नये म्हणून काय करावं?
पुढच्या वेळी कांदा कापताना डोळ्यांतून पाणी आलं, तर आश्चर्य वाटून घेऊ नका. कांद्याच्या पेशी तुटल्यावर होणारा रासायनिक बदल, हवेत पसरणारा वायू, डोळ्यांची संवेदनशीलता आणि लगेच येणारे अश्रू या सगळ्या गोष्टी एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत. कांदा थंड करून कापणे किंवा पाण्यात भिजवून ठेवणे यांसारख्या सोप्या उपायांमुळे डोळ्यांची जळजळ आणि पाणी येणं नक्कीच कमी होऊ शकतं. रोज स्वयंपाकघरात दिसणाऱ्या एका साध्या कांद्यामध्ये इतकं रंजक विज्ञान दडलंय, ही खरंच खूप आश्चर्याची गोष्ट आहे.
