Human Body Facts : शरीराच्या 'या' अवयवांमध्ये रक्त नसतं, उत्तर ऐकून थक्क व्हाल!

आपल्या शरीराच्या प्रत्येक भागात रक्त वाहतं. पण काही अवयवांमध्ये रक्तवाहिन्या नसतात. केस आणि नखांशिवाय आणखी एक महत्त्वाचा अवयव रक्ताशिवाय जिवंत राहतो. तुम्हाला माहितीये का तो अवयव कोणता?

शरीराचे कार्य

मानवी शरीरातील जवळपास प्रत्येक अवयवातून रक्त वाहतं. एका निरोगी व्यक्तीच्या शरीरात साधारण ४ ते ६ लिटर रक्त असतं. आपल्या शरीराच्या एकूण वजनापैकी ८ टक्के वजन रक्ताचं असतं. हृदय न थांबता शरीराच्या प्रत्येक भागाला रक्त पुरवण्याचं काम करतं. शरीरावर कुठेही कापलं की लगेच रक्त येतं. यावरून रक्त सगळीकडे कसं पोहोचतं हे समजतं.

पण काही मोजक्या अवयवांना रक्तपुरवठा होत नाही. केस आणि नखांबद्दल आपल्याला माहिती आहेच. पण आणखी एक महत्त्वाचा जिवंत अवयव रक्ताशिवाय काम करतो. हा अवयव कोणता आणि तो रक्ताशिवाय कसा जिवंत राहतो? चला जाणून घेऊया.

डोळे

डोळे हा मानवी शरीरातील सर्वात महत्त्वाचा अवयव आहे. कॉर्निया हा डोळ्याचा एक मोठा भाग असतो. तो डोळ्याच्या अगदी पुढच्या बाजूला एका पारदर्शक थरासारखा असतो. आपल्याला दिसण्यासाठी कॉर्निया खूप महत्त्वाची भूमिका बजावतो. तो पूर्णपणे पारदर्शक राहावा यासाठी त्यात रक्तवाहिन्या नसतात. रक्तप्रवाह नसतानाही तो एक जिवंत पेशींचा थर असतो.

डोळ्यातील कॉर्निया

रक्त सहसा शरीराच्या सर्व भागांना ऑक्सिजन आणि पोषक घटक पोहोचवतं. ऑक्सिजनमुळे आपले अवयव व्यवस्थित काम करतात. पण कॉर्नियाला हा रक्तपुरवठा नसतो. मग तो जिवंत कसा राहतो असा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल. निसर्गाने यासाठी एक खास सोय केली आहे.

बाहेरची हवा थेट मानवी डोळ्याला स्पर्श करते. कॉर्निया या हवेतून थेट ऑक्सिजन शोषून घेतो. आपले डोळे सतत अश्रू आणि इतर द्रवपदार्थ तयार करत असतात. या द्रवपदार्थांमध्येही ऑक्सिजन असतो. कॉर्निया या अश्रूंमधून ऑक्सिजन घेतो. रक्ताऐवजी हवा आणि डोळ्यातील द्रवपदार्थांमधून ऑक्सिजन घेऊन तो उत्तम प्रकारे काम करतो.

'हेअर शाफ्ट'

विज्ञानाच्या भाषेत आपल्या डोक्यावरील केसांना 'हेअर शाफ्ट' म्हणतात. केराटिन नावाच्या प्रोटीनपासून बनलेल्या पेशी हा शाफ्ट तयार करतात. या पेशी त्वचेबाहेर येईपर्यंत पूर्णपणे केराटिनाइज्ड होतात आणि त्यांची जीवनप्रक्रिया थांबते. म्हणूनच आपल्याला दिसणाऱ्या केसांमध्ये रक्तवाहिन्या नसतात.

पण त्वचेच्या आत असलेल्या केसांच्या मुळांमध्ये जिवंत पेशी असतात. हेअर बल्बच्या तळाशी असलेल्या डर्मल पॅपिलाभोवती केशवाहिन्या असतात. या रक्तवाहिन्या केसांच्या वाढीसाठी आवश्यक ऑक्सिजन आणि पोषक घटक पुरवतात.

त्याचप्रमाणे, नखाच्या दिसणाऱ्या भागाला आपण 'नेल प्लेट' म्हणतो. कडक केराटिनाइज्ड पेशी ही प्लेट तयार करतात. या पेशी जसजशा जुन्या होतात तसतशा त्या कडक होतात. त्यामुळे दिसणाऱ्या नेल प्लेटमध्ये रक्तवाहिन्या नसतात.

पण नखाच्या खालचा भाग (नेल बेड) आणि नेल मॅट्रिक्समध्ये जिवंत पेशी असतात. या भागात रक्त वेगाने वाहतं. नखाच्या वाढणाऱ्या भागांना ऑक्सिजन आणि पोषक घटक पुरवण्यासाठी तिथे रक्तवाहिन्यांचं मोठं जाळं असतं.

त्यामुळे केस आणि नखांना अजिबात रक्तपुरवठा होत नाही असं म्हणणं पूर्णपणे खरं नाही. दिसणाऱ्या केसांमध्ये आणि नखांमध्ये रक्तवाहिन्या नसतात. पण केसांची मुळं आणि नखांच्या खालच्या भागाला भरपूर रक्त मिळतं. म्हणूनच केस किंवा नखं कापताना आपल्याला वेदना होत नाहीत किंवा रक्त येत नाही. पण केसांच्या मुळाला किंवा नखाच्या खालच्या भागाला दुखापत झाली तर नक्कीच वेदना होतात आणि रक्तही येतं.