
दिवसभराच्या कामानंतर आराम करण्यासाठी टीव्ही पाहणं हा अनेकांचा आवडता विरंगुळा असतो. आवडती सिरीज, सिनेमा किंवा बातम्यांचे चॅनेल्स पाहत अनेक जण आपला फावला वेळ स्क्रीनसमोर बसून घालवतात. पण या रोजच्या सवयीमुळे तुमच्या किडनीवर परिणाम होऊ शकतो का?
नुकत्याच झालेल्या एका अभ्यासात टीव्ही पाहण्याची वेळ आणि किडनीचे काम मंदावणे यांचा थेट संबंध असल्याचे समोर आले आहे. संशोधकांच्या मते, टाइप २ डायबिटीस असलेल्या लोकांमध्ये हा परिणाम अधिक वेगाने दिसून आला.
हे निष्कर्ष खूप महत्त्वाचे आहेत कारण किडनीचे आजार हळूहळू वाढतात आणि सुरुवातीच्या टप्प्यात त्यांची कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत. मात्र, या अभ्यासात एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट केली आहे की, जास्त वेळ टीव्ही पाहणे आणि किडनीचे काम मंदावणे यांचा संबंध आहे. पण टीव्ही पाहिल्याने थेट किडनी खराब होते, असे यातून सिद्ध होत नाही.
'सायंटिफिक रिपोर्ट्स' या जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या या संशोधनासाठी ऑस्ट्रेलियातील प्रौढांचा १२ वर्षांपर्यंत अभ्यास करण्यात आला. ज्यांना आधीपासूनच किडनीच्या आजारांचा धोका आहे, त्यांच्यासाठी सतत बसून राहणे किती हानिकारक ठरू शकते, हे यावरून स्पष्ट होते.
संशोधकांनी ऑस्ट्रेलियन डायबिटीस, ओबेसिटी आणि लाइफस्टाईल स्टडी (ज्याला ऑसडायब - AusDiab म्हणूनही ओळखले जाते) मध्ये सहभागी झालेल्या ६,२२० प्रौढांच्या डेटाचे विश्लेषण केले.
या अभ्यासाच्या सुरुवातीला सहभागी लोकांचे सरासरी वय सुमारे ५१ वर्षे होते आणि त्यापैकी सुमारे ५४ टक्के महिला होत्या. संशोधकांनी किडनीच्या कार्यात झालेले बदल, टीव्ही पाहण्याची वेळ, शारीरिक हालचाल आणि ब्लड शुगरची पातळी तपासण्यासाठी वेगवेगळ्या टप्प्यांवर माहिती गोळा केली.
किडनीचे काम तपासण्यासाठी 'एस्टिमेटेड ग्लोमेरुलर फिल्ट्रेशन रेट' (eGFR) चा वापर करण्यात आला. या मापनामुळे किडनी रक्तातून कचरा किती प्रभावीपणे फिल्टर करत आहे, हे डॉक्टरांना समजण्यास मदत होते. ईजीएफआर कमी होणे म्हणजे किडनीचे काम मंदावणे असे मानले जाते.
संशोधकांना असे आढळून आले की, १२ वर्षांच्या कालावधीत लोकांची सरासरी किडनीची कार्यक्षमता कमी झाली, तर त्यांचा टीव्ही पाहण्याचा वेळ मात्र वाढला.
ज्यांनी आपला टीव्ही पाहण्याचा वेळ वाढवला, त्यांच्या ईजीएफआर (eGFR) मध्ये वेगाने घट झाल्याचेही त्यांनी नोंदवले.
५० व्या वर्षी अंदाजित सरासरी ईजीएफआर सुमारे ९८ mL/min/1.73m² होता. या संपूर्ण अभ्यासात, किडनीची कार्यक्षमता दरवर्षी सरासरी सुमारे ०.८० mL/min/1.73m² ने कमी झाली.
ही आकडेवारी अभ्यासात दिसलेल्या एकूण पॅटर्नचे वर्णन करते. याचा अर्थ असा नाही की जास्त वेळ टीव्ही पाहणाऱ्या प्रत्येकाची किडनी तितक्याच वेगाने खराब होईल.
टाइप २ डायबिटीस असलेल्या लोकांमध्ये टीव्ही पाहण्याची वाढलेली वेळ आणि किडनीचे काम मंदावणे यांच्यातील संबंध अधिक गडद असल्याचे या अभ्यासातील प्रमुख निष्कर्षांपैकी एक होते.
सामान्य ब्लड शुगर किंवा प्री-डायबिटीस असलेल्या लोकांपेक्षा टाइप २ डायबिटीस असलेल्या सहभागींचा ईजीएफआर स्तर कमी होता आणि त्यांनी टीव्ही पाहण्यात जास्त वेळ घालवला.
संशोधकांना असे आढळले की, डायबिटीस असलेल्या गटामध्ये टीव्ही पाहण्याची वेळ वाढणे आणि किडनीचे काम मंदावणे याचा संबंध अधिक ठळकपणे दिसून आला.
हे महत्त्वाचे आहे कारण डायबिटीस हा आधीपासूनच किडनी खराब होण्याचा एक मोठा धोका आहे. जेव्हा रक्तातील ग्लुकोजची पातळी दीर्घकाळ जास्त राहते, तेव्हा ती किडनीच्या आतील लहान रक्तवाहिन्या आणि फिल्टरिंग युनिट्सचे नुकसान करू शकते.
कालांतराने या नुकसानीमुळे किडनीला शरीरातून कचरा आणि जास्तीचे पाणी बाहेर काढणे कठीण होते. या स्थितीला डायबेटिक किडनी डिसीज म्हणतात.
त्यामुळे टाइप २ डायबिटीस असलेल्या लोकांनी केवळ त्यांच्या ब्लड शुगरवरच नाही तर त्यांच्या रोजच्या सवयींवरही लक्ष देणे गरजेचे आहे. पुरेशी शारीरिक हालचाल न करता दीर्घकाळ बसून राहिल्याने त्यांच्या आरोग्याचा धोका वाढू शकतो.
हा अभ्यास असे सिद्ध करत नाही की टीव्ही पाहिल्यामुळे डायबिटीस असलेल्या लोकांची किडनी खराब होते. मात्र, या गटासाठी सतत बसून राहण्याची सवय मोडणे का गरजेचे आहे, हे यातून नक्कीच अधोरेखित होते.
टीव्ही पाहणे हे साधारणपणे एकाच जागी बसून करण्याचे काम आहे. लोक अनेक तास बसून राहतात, अनेकदा दोन कार्यक्रमांच्या मध्ये कोणतीही हालचाल करत नाहीत.
दीर्घकाळ बसून राहिल्याने जीवनशैली बैठी बनते. कालांतराने, व्यायामाचा अभाव असल्यामुळे वजन वाढण्याचा धोका संभवतो आणि त्याचा चयापचयावर (metabolism) वाईट परिणाम होतो. हे सर्व घटक हाय ब्लड प्रेशर आणि टाइप २ डायबिटीस यांसारख्या आजारांना निमंत्रण देतात, जे थेट किडनीच्या आरोग्याशी जोडलेले आहेत.
याशिवाय शारीरिक हालचाल आणि लिंग याचा टीव्ही पाहणे आणि किडनीच्या कार्यावर काही परिणाम होतो का, हे देखील संशोधकांनी तपासले.
त्यांच्या निष्कर्षानुसार, जे लोक शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय होते त्यांच्या तुलनेत जे निष्क्रिय होते, त्यांच्यामध्ये हा संबंध अधिक मजबूत असल्याचे दिसून आले. तसेच, पुरुषांच्या तुलनेत महिलांमध्ये हा परिणाम जास्त दिसला.
हे निष्कर्ष नियमित हालचालीचे महत्त्व पटवून देतात, मात्र फक्त निष्क्रियता किंवा टीव्ही पाहणे हेच किडनी खराब होण्यास जबाबदार आहे, हे यातून सिद्ध होत नाही.
नाही, तसं नक्कीच नाही. या संशोधनातून कोणताही निष्कर्ष काढण्यापूर्वी हा महत्त्वाचा मुद्दा समजून घेणे गरजेचे आहे.
या अभ्यासात अनेक वर्षांच्या पॅटर्नचे निरीक्षण केले गेले आणि असे आढळले की, टीव्ही पाहण्याचे तास वाढल्याने किडनीची कार्यक्षमता कमी होते. पण केवळ दोन गोष्टींचा संबंध असणे म्हणजे एकामुळेच दुसरी गोष्ट घडते, असे सिद्ध होत नाही.
संशोधकांनी त्यांच्या विश्लेषणामध्ये अनेक सामाजिक आणि वैद्यकीय घटकांचा विचार केला, परंतु निरीक्षणात्मक संशोधनातून (observational research) सर्वच कारणांचा शोध लावता येत नाही.
उदाहरणार्थ, इतर आरोग्य समस्या, जीवनशैलीच्या सवयी आणि एकूण आरोग्यामधील फरक यांचाही यात सहभाग असू शकतो. त्यामुळे टीव्ही पाहण्यामुळेच किडनी खराब होते, असा याचा अर्थ काढू नये.
त्याऐवजी, अति प्रमाणात बसून राहण्याची सवय आरोग्यासाठी किती घातक ठरू शकते, विशेषतः टाइप २ डायबिटीस असलेल्या लोकांसाठी, याबद्दल हे संशोधन महत्त्वाचे पुरावे समोर आणते.
किडनीची काळजी घेण्यासाठी तुम्हाला टीव्ही पाहणं पूर्णपणे बंद करण्याची गरज नाही. तुमच्या दैनंदिन दिनचर्येत छोटे बदल करून तुम्ही सतत बसून राहण्याची सवय नक्कीच कमी करू शकता.
काही सोप्या आणि व्यावहारिक सवयी खालीलप्रमाणे आहेत:
१. मध्येच उठून चाला: टीव्ही पाहताना जाहिरातींच्या ब्रेक दरम्यान उठा. तासन्तास बसून राहण्याऐवजी घरातल्या घरात चाला, स्ट्रेचिंग करा किंवा थोडी हालचाल करा.
२. रोज चालायला जा: नियमित व्यायामावर भर द्या. तुमच्या आरोग्यानुसार दररोज ३० मिनिटे चालल्याने शरीराची हालचाल वाढण्यास मदत होते.
३. सलग बसून राहणं टाळा: जर तुमच्या कामाच्या किंवा मनोरंजनाच्या ठिकाणी सतत बसावं लागत असेल, तर ठराविक वेळेनंतर उठून चालण्याची सवय लावा.
४. ब्लड शुगरवर लक्ष ठेवा: डायबिटीस असलेल्या लोकांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार उपचारांचे पालन करावे आणि ब्लड शुगर नियंत्रणात ठेवावी.
५. ब्लड प्रेशर नियंत्रणात ठेवा: हाय ब्लड प्रेशरमुळे कालांतराने किडनीचे नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे नियमित तपासणी आणि योग्य उपचार खूप महत्त्वाचे आहेत.
६. गरज भासल्यास किडनीची तपासणी करा: डायबिटीस किंवा किडनीच्या आजाराचा धोका असलेल्या लोकांनी त्यांच्या डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन नियमित तपासणी करावी. यामध्ये ईजीएफआर (eGFR) साठी रक्ताची तपासणी आणि अल्ब्युमिनसाठी लघवीची तपासणी यांचा समावेश असू शकतो.
ऑस्ट्रेलियामध्ये झालेल्या या अभ्यासाचे निष्कर्ष आपल्याला दिवसभरात किती वेळ टीव्हीसमोर बसून काढतो याचा पुनर्विचार करण्यास भाग पाडतात. टाइप २ डायबिटीस असलेल्या सहभागींमध्ये टीव्ही पाहण्याची वाढलेली वेळ आणि किडनीचे मंदावलेले काम यांचा संबंध अधिक स्पष्ट होता, तर शारीरिक हालचालींचा अभाव हे देखील एक कारण असू शकते.
आवडता कार्यक्रम पाहणे पूर्णपणे सोडून देण्याची गरज नाही. पण एकाच जागी सतत बसून राहण्याऐवजी मध्येच उठून चालणे, शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय राहणे आणि डायबिटीस तसेच हाय ब्लड प्रेशरवर नियंत्रण ठेवणे हा सर्वात उत्तम उपाय आहे.
किडनीचे आरोग्य अनेक गोष्टींवर अवलंबून असते आणि जीवनशैलीतील कोणताही एक बदल सुरक्षेची हमी देऊ शकत नाही. मात्र रोजच्या जीवनात शरीराची हालचाल वाढवणे हे उत्तम आरोग्याच्या दिशेने टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.