Snake Bite : साप, विंचू किंवा गोम चावल्यास घाबरू नका, जीव वाचवण्यासाठी आधी 'हे' करा

साप, विंचू किंवा गोम चावल्यानंतर घाबरल्यामुळे काही चुका होऊ शकतात, ज्यामुळे धोका वाढतो. अशावेळी लगेच काय करावं आणि काय अजिबात करू नये? जाणून घ्या काही महत्त्वाच्या फर्स्ट-एड टिप्स, ज्या जीव वाचवू शकतात.

साप चावल्यास काय करावे?

मुंबई : घराच्या आसपास, बागेत, शेतात किंवा अंधाऱ्या ठिकाणी अचानक साप, विंचू किंवा गोम चावण्याच्या घटना घडू शकतात. अशावेळी घाबरून केलेल्या चुकीच्या प्रथमोपचारामुळे परिस्थिती आणखी बिघडू शकते. साप चावल्याचा संशय जरी आला, तरी ती एक वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थिती समजावी. साप विषारी आहे की बिनविषारी, हे घरीच ठरवण्याचा प्रयत्न करू नका. भारतीय आरोग्य मंत्रालय आणि जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, रुग्णाला लवकरात लवकर हॉस्पिटलमध्ये नेणे आवश्यक आहे.

हे तातडीने करा - सर्वात आधी सापापासून सुरक्षित अंतरावर जा. रुग्णाला शांत ठेवा. चावलेला हात किंवा पाय जास्त हलवू नका. सूज येऊ शकते, त्यामुळे अंगठी, बांगडी, बूट यांसारख्या घट्ट वस्तू काढून टाका. रुग्णाला उलटी किंवा चक्कर आल्यास, श्वास घेण्यास त्रास होऊ नये म्हणून त्याला एका कुशीवर झोपवा. त्याच्या श्वासावर आणि तो शुद्धीवर आहे की नाही यावर लक्ष ठेवा. वेळ न घालवता जवळच्या हॉस्पिटलमध्ये किंवा आपत्कालीन सेवा केंद्रात न्या.

साप चावलेल्या ठिकाणी हे करू नका!

साप चावल्यावर जखमेवर दोरी किंवा तार घट्ट बांधणे, जखम ब्लेडने कापणे, तोंडाने विष चोखून काढणे किंवा पारंपरिक औषधी वनस्पती लावणे या गोष्टी धोकादायक आहेत. यामुळे काहीच फायदा होत नाही, उलट उपचारांना उशीर होतो. विशेषतः 'विष चोखून काढता येतं' हा एक मोठा गैरसमज आहे. अशा प्रयत्नांमध्ये वेळ वाया जातो आणि जखमेलाही इजा होऊ शकते. सापाला पकडण्याचा प्रयत्न करू नका, साप चावल्यानंतर त्याला शोधायला, पकडायला किंवा मारायला जाऊ नका. सुरक्षित वाटल्यास, लांबून त्याचा फोटो काढू शकता. पण फोटो काढण्यासाठीही पुन्हा सापाजवळ जाण्याची जोखीम घेऊ नका.

विंचू चावल्यास काय करावे?

विंचू चावल्यामुळे अनेकदा स्थानिक पातळीवर तीव्र वेदना होतात. भारतीय राष्ट्रीय आरोग्य अभियानाच्या (Indian National Health Mission) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, लहान मुलांमध्ये विषाचा संपूर्ण शरीरावर जास्त परिणाम होऊ शकतो. विंचू चावलेल्या ठिकाणी वेदना, जळजळ आणि सूज येऊ शकते. पण काही लोकांमध्ये विषाचा प्रभाव संपूर्ण शरीरात पसरू शकतो.

या धोकादायक लक्षणांकडे लक्ष द्या - अति घाम येणे, उलटी किंवा पोटदुखी, हृदयाचे ठोके वाढणे किंवा अनियमित होणे, रक्तदाबात बदल, स्नायू आखडणे किंवा ताणले जाणे, श्वास घेण्यास त्रास, अशक्तपणा किंवा चक्कर येणे अशी लक्षणं दिसल्यास रुग्णाला ताबडतोब हॉस्पिटलमध्ये न्या. लहान मुलं, वृद्ध व्यक्ती किंवा लक्षणं वेगाने वाढत असल्यास, घरी वाट पाहण्यापेक्षा डॉक्टरांचा सल्ला घेणे सुरक्षित आहे.

गोम (कनखजूरा) चावल्यास काय करावे?

गोम (कनखजूरा) चावलेल्या ठिकाणी सहसा तीव्र वेदना, लालसरपणा, सूज आणि जळजळ होते. काही लोकांना बधिरपणा जाणवू शकतो. क्वचित प्रसंगी, विषाची तीव्र ॲलर्जी होऊ शकते.

पहिल्यांदा हे करा - 

1. चावलेली जागा साबण आणि पाण्याने स्वच्छ धुवा.

2. सूज आणि वेदना कमी करण्यासाठी, कपड्यात गुंडाळलेला बर्फ थोड्या वेळासाठी त्या जागेवर ठेवा.

3. त्या जागेवर सतत लक्ष ठेवा.

4. वेदना किंवा सूज वाढल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

श्वास घेण्यास त्रास होणे, घसा किंवा चेहरा सुजणे, हृदयाचे ठोके वाढणे यांसारखी ॲलर्जीची लक्षणं दिसल्यास ती आपत्कालीन परिस्थिती आहे. अशावेळी त्वरित वैद्यकीय मदत घ्या.

तिन्ही दंशांसाठी एकच महत्त्वाचा नियम

'जखम छोटी आहे... काही होणार नाही' असं म्हणून दुर्लक्ष करू नका. विशेषतः साप चावल्यास हॉस्पिटलमध्ये जायला उशीर करू नका. विषारी साप चावल्यास, योग्य अँटीवेनम (Antivenom) हे जीव वाचवणारं महत्त्वाचं औषध आहे. हे हॉस्पिटलमध्ये तपासणीनंतर दिलं जातं. विंचू आणि गोम चावल्यावरही लक्षणं वाढल्यास वैद्यकीय उपचार आवश्यक आहेत.

या ५ गोष्टी लक्षात ठेवा -

1. घाबरू नका.

2. रुग्णाला जास्त चालू किंवा पळू देऊ नका.

3. जखमेवर घट्ट पट्टी बांधू नका.

4. जखम कापू नका किंवा विष चोखून काढू नका.

5. साप चावल्यास लगेच हॉस्पिटलमध्ये जा.

महत्त्वाची सूचना - ही माहिती फक्त प्रथमोपचार आणि जनजागृतीसाठी आहे. साप, विंचू किंवा गोम चावलेल्या रुग्णाची परिस्थिती बिघडण्याची वाट न पाहता डॉक्टरांचा सल्ला घेणेच सुरक्षित आहे. चावलेल्या जीवाला पकडण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा रुग्णाची सुरक्षा आणि वेळेवर उपचार मिळणं जास्त महत्त्वाचं आहे.