Memory Power : गोष्टी लक्षात राहत नाहीत? मेंदूची क्षमता वाढवण्यासाठी ५ सोपे वैज्ञानिक उपाय!

Memory Power : तुमची वर्किंग मेमरी सुधारून स्मरणशक्ती वाढवा. चंकिंग मेथड आणि ॲक्टिव्ह रिकॉलसारख्या ५ सोप्या, वैज्ञानिक टिप्स वापरून तुमचं लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता वाढवा.

Memory Power : 'द कन्व्हर्सेशन' (The Conversation) मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका लेखात लेखिका एल्वा अरुलचेल्वन यांनी आपली स्मरणशक्ती कशी काम करते हे समजावून सांगितलं आहे. त्यांच्या मते, आपली मेमरी मेंदूच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये तीन मुख्य टप्प्यांत काम करते. पहिला टप्पा म्हणजे 'सेन्सरी मेमरी', जिथे डोळ्यांनी पाहिलेली किंवा कानांनी ऐकलेली माहिती फक्त काही मिलिसेकंदांसाठी साठवली जाते. यानंतर येते 'वर्किंग मेमरी', जी एक प्रकारची तात्पुरती जागा आहे. आपण वाचन, विचार किंवा एखादी समस्या सोडवताना या मेमरीचा वापर करतो. शेवटचा आणि तिसरा टप्पा म्हणजे 'लाँग-टर्म मेमरी', जिथे माहिती जास्त काळासाठी साठवली जाते, जसं की काही तथ्य, वैयक्तिक अनुभव, कौशल्य आणि सवयी.

लेखिकेच्या मते, कोणतीही माहिती शॉर्ट-टर्ममधून लाँग-टर्म मेमरीमध्ये पाठवण्यासाठी 'वर्किंग मेमरी' खूप महत्त्वाची भूमिका बजावते. पण या वर्किंग मेमरीच्या काही मर्यादा आहेत. मानसशास्त्रज्ञ जॉर्ज मिलर यांच्या मते, सामान्य माणसं एका वेळी साधारणपणे सात गोष्टी लक्षात ठेवू शकतात. तज्ज्ञांमध्ये या आकड्यावरून वाद असले, तरी वर्किंग मेमरीला मर्यादा आहेत हे सर्वांनी मान्य केलं आहे. तुमची वर्किंग मेमरी सुधारण्यासाठी लेखिकेने पाच सोपे उपाय सांगितले आहेत.

फोन लांब ठेवा

सर्वात पहिला सल्ला म्हणजे जेव्हा तुम्हाला कोणत्या गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करायचं असेल, तेव्हा स्मार्टफोन दूर ठेवा. अभ्यासानुसार, तुमचा फोन सायलेंट मोडवर जरी जवळ असला, तरी तुमची स्मरणशक्ती आणि तर्क करण्याची क्षमता कमी होते.

तज्ज्ञ सांगतात की, आपल्या मेंदूचा काही भाग त्या डिव्हाइसकडे लागलेला असतो, ज्यामुळे आपली मानसिक ऊर्जा वाया जाते. याला 'ब्रेन ड्रेन' असंही म्हणतात. जर तुम्ही फोन दुसऱ्या खोलीत ठेवला, तर तुमचं लक्ष आणि एकाग्रता वाढण्यास मदत होते.

शांतपणे विचार करा

दुसरा उपाय आहे तणाव कमी करणे आणि डोक्यात येणारे अनावश्यक विचार नियंत्रणात ठेवणे. चिंता आणि इतर गोष्टींमुळे वर्किंग मेमरीमधील जागा व्यापली जाते, ज्यामुळे मेंदूची शिकण्याची क्षमता कमी होते.

तज्ज्ञ सांगतात की, माइंडफुलनेस किंवा दीर्घ श्वास घेण्यासारख्या उपायांनी मनातील गोंधळ कमी करता येतो. उदाहरणार्थ, हळू आणि नियंत्रित श्वास घेतल्याने तुमची मज्जासंस्था शांत होते, ज्यामुळे लक्ष केंद्रित करण्याची आणि गोष्टी लक्षात ठेवण्याची क्षमता सुधारते.

चंकिंग मेथड वापरा

लेखिकेने सुचवलेली तिसरी पद्धत म्हणजे 'चंकिंग'. यामध्ये मोठ्या माहितीचे लहान आणि अर्थपूर्ण गटांमध्ये विभाजन केलं जातं. या पद्धतीमुळे वर्किंग मेमरीचा अधिक चांगला वापर करता येतो.

उदाहरणार्थ, मोठी यादी किंवा गुंतागुंतीच्या कल्पनांना वेगवेगळ्या श्रेणींमध्ये किंवा विषयांमध्ये विभागता येतं. तज्ज्ञांच्या मते, यामुळे लागणारे मानसिक कष्ट कमी होतात आणि माहिती लक्षात ठेवणं सोपं जातं.

ॲक्टिव्ह रिकॉल करा

चौथा उपाय मानसशास्त्रज्ञ हर्मन एबिंगहॉस यांच्या संशोधनावर आधारित आहे. त्यांनी दाखवून दिलं होतं की, कोणतीही नवी माहिती शिकल्यानंतर आपण ती खूप लवकर विसरतो. त्यांचा 'विसरण्याचा वक्र' (forgetting curve) दाखवतो की, नवीन ज्ञानाचा मोठा भाग अगदी कमी वेळात विसरला जातो.

हे टाळण्यासाठी, तज्ज्ञ 'रिट्रीव्हल प्रॅक्टिस' करण्याचा सल्ला देतात. जसं की, स्वतःची छोटी परीक्षा घेणे, फ्लॅशकार्ड वापरणे किंवा शिकलेल्या गोष्टी मोठ्याने बोलून दाखवणे. या ॲक्टिव्ह पद्धतींमुळे मेमरीमधील कनेक्शन मजबूत होतात आणि माहिती आठवण्याची क्षमता सुधारते.

अभ्यासात ब्रेक घ्या

शेवटचा उपाय म्हणजे अभ्यास करताना नियमित ब्रेक घेणे. संशोधनातून असं दिसून आलं आहे की, एकाच वेळी सर्व माहिती डोक्यात भरण्यापेक्षा, थोड्या-थोड्या वेळाने अभ्यास करणं अधिक प्रभावी ठरतं. अभ्यासाच्या सत्रांमध्ये अंतर ठेवल्यास, तुम्ही जास्त माहिती लक्षात ठेवू शकता आणि विसरण्याचा परिणाम कमी करू शकता.

अरुलचेल्वन सांगतात की, स्मरणशक्ती केवळ नैसर्गिक क्षमतेवर अवलंबून नसते, तर तुम्ही वापरत असलेल्या पद्धतींवरही अवलंबून असते. तुमच्या सवयींमध्ये केलेले छोटे बदल तुमची माहिती साठवण्याची आणि आठवण्याची क्षमता लक्षणीयरीत्या सुधारू शकतात.