Live Bearing Snakes : अंडी नव्हे, या सापांच्या पोटातून थेट पिल्ले जन्म घेतात; नावे माहिती आहेत का?

साप अंडी घालतात आणि त्यातून पिल्ले बाहेर येतात, हेच आपल्याला आजवर माहिती आहे. पण जगात असेही काही साप आहेत जे अंडी न घालता थेट पिल्लांना जन्म देतात. या खास सापांबद्दल आज आपण जाणून घेणार आहोत.

पिल्लांना जन्म देणारे साप

जगात सापांच्या हजारो प्रजाती आढळतात. यातील बहुतांश साप अंडी घालून आपली वंशवेल वाढवतात. पण काही सापांची प्रजनन प्रक्रिया पूर्णपणे वेगळी असते. या सापांच्या शरीरातच भ्रूणाची वाढ होते आणि पूर्ण वाढ झालेली पिल्ले थेट बाहेर येतात. सापांच्या प्रजननाचे मुख्य तीन प्रकार आहेत. अंडी घालणाऱ्या सापांना 'ओविपॅरिटी' (Oviparity) म्हणतात. मादीच्या शरीरात पिल्लाची वाढ होऊन थेट जन्म देणाऱ्या प्रक्रियेला 'व्हिव्हिपॅरिटी' (Viviparity) म्हणतात. तर काही प्रजातींमध्ये अंडी मादीच्या पोटातच राहतात आणि पिल्ले अंड्यातील बलकातून पोषण घेतात. पिल्ले बाहेर येण्याच्या वेळी ती अंड्याचे आवरण फोडून बाहेर येतात. याला 'ओव्होव्हिव्हिपॅरिटी' (Ovoviviparity) म्हणतात.

थेट पिल्लांना जन्म देणारे साप कोणते?

१. रसेल्स व्हायपर (Russell's Viper): भारतात आढळणाऱ्या सर्वात विषारी सापांपैकी हा एक आहे. याला आपण घोणस म्हणूनही ओळखतो. याच्या अंगावर गोल किंवा अंडाकृती ठिपके असतात. हा साप अंडी घालत नाही. मादी घोणसच्या पोटातच पिल्लांची वाढ होते आणि ती थेट पिल्लांना जन्म देते. एका वेळी हा साप २० ते ४० पिल्लांना जन्म देऊ शकतो. याचे विष माणसांसाठी अत्यंत घातक असते.

२. बोआ कन्स्ट्रिक्टर (Boa Constrictor): अमेरिका खंडात आढळणारा हा एक मोठा साप आहे. हा साप विषारी नसतो. तो आपल्या भक्ष्याला विळखा घालून मारतो. उंदीर, पक्षी आणि छोटे प्राणी हे त्याचे मुख्य अन्न आहे. बोआ कन्स्ट्रिक्टर सुद्धा अंडी न घालता थेट पिल्लांना जन्म देतो. पिल्ले जन्मतःच स्वतंत्रपणे जगू शकतात. सापांना सस्तन प्राण्यांसारख्या ग्रंथी नसतात, त्यामुळे पिल्लांना स्वतःचे अन्न स्वतःच शोधावे लागते.

३. ग्रीन ॲनाकोंडा

३. ग्रीन ॲनाकोंडा (Green Anaconda): जगातील सर्वात वजनदार सापांमध्ये ग्रीन ॲनाकोंडाचा समावेश होतो. दक्षिण अमेरिकेतील दलदलीचे प्रदेश आणि नद्यांच्या खोऱ्यात हे साप मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. हा महाकाय साप अंडी न घालता थेट पिल्लांना जन्म देतो. मादीच्या शरीरातच भ्रूणाची वाढ होते आणि एकाच वेळी २० ते ४० पिल्ले जन्म घेतात. हे साप विषारी नसतात, ते भक्ष्याला विळखा घालून शिकार करतात.

४. रॅटलस्नेक (Rattlesnake): अमेरिका खंडात आढळणारा हा एक अत्यंत विषारी साप आहे. याच्या शेपटीच्या टोकाला एक विशिष्ट भाग असतो, ज्यातून खुळखुळ्यासारखा आवाज येतो. धोक्याची चाहूल लागताच हा साप शेपटी हलवून आवाज करतो. रॅटलस्नेकच्या बहुतांश प्रजातींमध्ये अंडी मादीच्या पोटातच विकसित होतात. पिल्ले बाहेर येण्याच्या वेळी ती अंड्याचे आवरण फोडून बाहेर येतात. त्यामुळे हा साप थेट पिल्लांना जन्म देतो असे मानले जाते.

५. समुद्री साप

५. समुद्री साप (Sea Snakes): समुद्री सापांनी स्वतःला समुद्रातील जीवनाशी उत्तम प्रकारे जुळवून घेतले आहे. यातील अनेक प्रजाती आपले संपूर्ण आयुष्य पाण्यातच घालवतात. मासे आणि इतर समुद्री जीव हे त्यांचे मुख्य अन्न असते. समुद्री सापांच्या बहुतांश प्रजाती अंडी न घालता थेट पिल्लांना जन्म देतात. पाण्यातच पिल्लांना जन्म देणे हे यांचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. अंडी घालण्यासाठी त्यांना जमिनीवर येण्याची गरज भासत नाही, त्यामुळे ते समुद्रातच आपली वंशवेल वाढवू शकतात.

थेट पिल्लांना जन्म देण्याचे फायदे काय?

सापांनी अंडी न घालता थेट पिल्लांना जन्म देण्यामागे त्यांची जीवनशैली, अधिवास आणि उत्क्रांती हे घटक महत्त्वाचे ठरतात. काही साप थंड वातावरणात किंवा अंडी उबवण्यासाठी प्रतिकूल असलेल्या ठिकाणी राहतात. अशा परिस्थितीत भ्रूण शरीरातच ठेवल्याने त्यांच्या वाढीसाठी योग्य वातावरण मिळते. समुद्री सापांसाठी तर ही पद्धत खूपच फायदेशीर ठरते.

पिल्ले जन्मल्यानंतर आई त्यांची काळजी घेते का?

सस्तन प्राण्यांप्रमाणे साप आपल्या पिल्लांना दूध पाजत नाहीत. बहुतांश सापांच्या प्रजातींमध्ये पिल्ले जन्मल्यानंतर आई त्यांची काळजी घेत नाही. जन्मलेली पिल्ले स्वतःचे अन्न स्वतःच शोधतात आणि जगतात. पिल्लांमध्ये जन्मतःच शिकार करण्याची क्षमता असते, जी त्यांच्या जगण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरते.