Union Budget 2026: जागतिक अस्थिरता आणि अर्थमंत्र्यांपुढील आव्हाने तसेच अपेक्षा

Union Budget 2026: जागतिक  भू-राजकीय तणावात आणखी वाढ झाली असून, नवीन व्यापारी स्पर्धा आणि अमेरिकेच्या आक्रमक टॅरिफ धोरणाच्या पुनरागमनामुळे व्यापार युद्धांची भीती पुन्हा निर्माण झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर भारताचा केंद्रीय अर्थसंकल्प सादर होणार आहे.

Union Budget 2026: ‘बजेट’ हा शब्द मुळात लॅटिन शब्द ‘बुल्गा’ मधून आला आहे. फ्रेंच भाषेत त्याला ‘बजेट’ असे म्हटले जात असे, जे इंग्रजी भाषेत ‘बोगेट’ आणि नंतर ‘बजेट’ बनले. जगात अर्थसंकल्प सादर करण्याचा इतिहास बघितला तर अगदी पहिल्यांदा ब्रिटनने अशाप्रकारचा अर्थसंकल्प सादर केल्याची माहिती मिळते. त्यानंतर प्रत्येक आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला अर्थसंकल्प सादर करण्याची परंपरा 1760 मध्ये इंग्लंडमध्ये सुरू झाली. तिथून, अर्थसंकल्पाची संकल्पना हळूहळू इतर देशांमध्ये पसरली. 

या अर्थसंकल्पासमोरील जागतिक परिस्थिती अत्यंत आव्हानात्मक आहे. भू-राजकीय तणाव आणखी वाढला असून, नवीन व्यापारी स्पर्धा आणि अमेरिकेत आक्रमक शुल्क धोरणाच्या पुनरागमनामुळे व्यापार युद्धांची भीती पुन्हा निर्माण झाली आहे.

-डॉ. एस. आर. केशव.

अर्थशास्त्राचे ज्येष्ठ प्राध्यापक

बंगळूर विद्यापीठ

केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन 2026-27 या वर्षासाठी आपला 9वा अर्थसंकल्प सादर करणार असून, यावेळी त्यांना अनेक गुंतागुंतीच्या आव्हानांना सामोरे जावे लागत आहे. यावेळच्या अर्थसंकल्पाला अनेक वैशिष्ट्ये असतील. त्यात प्रामुख्याने समतोल राखण्याचे आव्हान मोठे आहे. ते आव्हान म्हणजे जागतिक अस्थिरता आणि देशांतर्गत अपेक्षा यांच्यातील समतोल.

विभागलेले जग आणि भारतासमोरील धोके: अर्थसंकल्प 2026-27 हे केवळ एक वार्षिक आर्थिक दस्तऐवज नाही; तर ते विभागलेल्या जागतिक अर्थव्यवस्थेत भारताला आपला विकास दर कायम राखण्यासाठी पूरक उपाययोजनांच्या घोषणेची परीक्षा आहे.

व्यापार युद्धांमध्ये नवीन संधी: या अर्थसंकल्पासमोरील जागतिक परिस्थिती अत्यंत आव्हानात्मक आहे. भू-राजकीय तणाव आणखी वाढला असून, नवीन व्यापारी स्पर्धा आणि अमेरिकेत आक्रमक शुल्क धोरणाच्या पुनरागमनामुळे व्यापार युद्धांची भीती पुन्हा निर्माण झाली आहे. जागतिक संरक्षणवादी धोरण आता दुर्मिळ राहिलेले नाही, तर ते स्थायी स्वरूप धारण करत आहे. औद्योगिक धोरण, सबसिडी आणि राष्ट्रीय सुरक्षा व्यापाराला नव्याने आकार देत आहेत. यामुळे भारताला अभियांत्रिकी वस्तू, रसायने, वस्त्रोद्योग आणि इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यातीत अनिश्चिततेचा सामना करावा लागत आहे. त्याच वेळी, 'चायना-प्लस-वन' धोरणामुळे नवीन संधीही निर्माण होत आहेत.

इंधन, तेल आणि हरित संक्रमणाचे आव्हान: इंधन बाजारपेठ हा आपल्यासमोरील आणखी एक धोक्याचा टप्पा आहे. भारत आपल्या कच्च्या तेलाच्या सुमारे 85 टक्के आयात करतो, ज्यामुळे महागाई आणि वित्तीय समतोल जागतिक कच्च्या तेलाच्या किमतींशी जुळवून घेण्याचे आणि व्यवस्थापित करण्याचे आव्हान आहे. कच्च्या तेलाच्या किमती प्रति बॅरल 50-60 डॉलरपर्यंत पोहोचल्यास, ते तात्पुरता दिलासा देऊ शकते.

जागतिक वित्त आणि भारताची स्थिरता: जागतिक आर्थिक परिस्थितीही कठीण आहे. अमेरिकेचे व्याजदर धोरण भांडवली प्रवाह, रुपयाचे मूल्य आणि कर्जाचा खर्च ठरवत आहे. गेल्या काही वर्षांत थेट परकीय गुंतवणूक मंदावली आहे. या पार्श्वभूमीवर, आर्थिक शिस्त आणि धोरणात्मक स्थिरतेला अत्यंत महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

मजबूत आर्थिक पाया:  

या जागतिक अनिश्चिततेच्या काळात भारताचा 2026-27 चा अर्थसंकल्प स्वतःच्या (सापेक्ष) आर्थिक ताकदीने सादर होत आहे. जानेवारी 2026 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाच्या पहिल्या आगाऊ अंदाजानुसार, 2025-26 मध्ये वास्तविक जीडीपी वाढ 7.4 टक्के राहण्याचा अंदाज आहे. पुढील आर्थिक वर्षात जीडीपी 8% वाढण्याची अपेक्षा आहे. यामुळे भारत प्रमुख अर्थव्यवस्थांमध्ये सर्वात वेगाने वाढणारा देश बनला आहे.

विकासाचे स्वरूप- सेवा क्षेत्र आघाडीवर: 

सेवा क्षेत्र आर्थिक विकासाचे प्राथमिक इंजिन आहे. वित्त, रिअल इस्टेट आणि व्यावसायिक सेवा सुमारे 10 टक्क्यांनी वाढत आहेत. उत्पादन आणि बांधकाम क्षेत्रात सुमारे 7 टक्के वाढ अपेक्षित आहे, तर कृषी क्षेत्रात 3.1 टक्के दराने वाढ अपेक्षित आहे. मागणीच्या दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, खासगी वापर जीडीपीच्या 56 टक्क्यांहून अधिक आहे आणि गुंतवणूक सुमारे 34 टक्के आहे, जे देशांतर्गत मागणी आणि सार्वजनिक भांडवली खर्चावर भर देते.

मागणी आणि गुंतवणूक- देशांतर्गत शक्ती: भारताची क्षमता स्पष्ट आहे. मजबूत वाढ, मजबूत सार्वजनिक गुंतवणुकीचे चक्र, आरामदायक परकीय चलन साठा, स्थिर महागाईचा मार्ग आणि जागतिक दर्जाची डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा उत्तम आहे. तरीही अनेक आव्हाने तितकीच वास्तविक आहेत. उपभोगाची पातळी कमी आहे, खासगी गुंतवणुकीत असमतोल आहे. इंधन आणि खाद्यतेलांवरील आयातीवरील अवलंबित्व अजूनही कायम आहे आणि हवामानातील बदल कृषी क्षेत्रावर आपला परिणाम करत आहे.

मुख्य आव्हान- शिस्त आणि विकासाचा समतोल: यामुळे अर्थसंकल्पासमोरील आव्हान स्पष्ट आहे. आर्थिक शिस्त राखून विकासाला चालना देणे आणि स्थिरता राखून सुधारणा सुरू ठेवणे आवश्यक आहे.

सार्वजनिक गुंतवणूक- विकासाचे इंजिन: अर्थसंकल्पाकडून प्रमुख अपेक्षा म्हणजे सार्वजनिक भांडवली खर्चाची मजबूत सातत्यता. जागतिक मागणी कमकुवत असताना, सार्वजनिक गुंतवणूक हेच विकासाचे प्रमुख इंजिन आहे. ₹12-13 लाख कोटींच्या भांडवली खर्चाची अपेक्षा असून, वाहतूक, रेल्वे, संरक्षण उत्पादन, शहरी पायाभूत सुविधा आणि डिजिटल पायाभूत सुविधांना प्राधान्य द्यावे लागेल. खर्चाच्या प्रमाणापेक्षा त्याच्या अंमलबजावणीची गुणवत्ता अधिक महत्त्वाची आहे.

मध्यमवर्ग आणि कर धोरणाकडून अपेक्षा: कर धोरणाकडून अपेक्षा प्रत्येक अर्थसंकल्पात स्वाभाविक असतात. मध्यमवर्गीय उत्पन्नधारकांसाठी कर कपात वाढवणे आणि कर स्लॅबमध्ये लहान सुधारणा केल्यास लोकांच्या खर्चाला चालना मिळू शकते. आरोग्य विम्यासाठी अधिक सवलत आणि ज्येष्ठ नागरिकांना अर्थसंकल्पात अधिक सुविधा दिल्यास सामाजिक सुरक्षेला मदत होईल.

मेक इन इंडिया- उत्पादनाचा नवा टप्पा: उत्पादन क्षेत्रात शुल्क सुलभीकरण, कमी स्लॅब आणि परताव्यामध्ये आणखी सुधारणा अपेक्षित आहे. यामुळे 'मेक इन इंडिया' जागतिक पुरवठा साखळीत अधिक मजबूतपणे उभे राहील.

लॉजिस्टिक्स- स्पर्धेची गुरुकिल्ली: लॉजिस्टिक्स क्षेत्रातील खर्च कमी करणे हे एक प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जीडीपीच्या 13-14% असलेला लॉजिस्टिक्स खर्च जागतिक स्तरावरील 8-9% पर्यंत खाली आणणे आवश्यक आहे. ईव्ही क्षेत्रात जीएसटी सुधारणा, अधिक चार्जिंग केंद्रांची स्थापना आणि बॅटरी उत्पादन या प्रमुख अपेक्षा आहेत.

पर्यावरणास अनुकूल- ईव्ही आणि भविष्यातील वाहतूक: इलेक्ट्रिक वाहने हे आणखी एक प्राधान्याचे क्षेत्र आहे. इलेक्ट्रिक वाहनांच्या घटकांवरील जीएसटी रचना दुरुस्त करणे, चार्जिंग पायाभूत सुविधांचा विस्तार करणे आणि बॅटरी उत्पादन प्रणाली मजबूत करणे महत्त्वाचे आहे. यामुळे पर्यावरणास अनुकूल परिवर्तनाला नवीन औद्योगिक संधी म्हणून विकसित करता येईल.

आरोग्य आणि विज्ञान- पुढील लक्ष्य: आरोग्य क्षेत्रात अनेक अपेक्षा आहेत. जीनोमिक्स, निदान आणि नवनिर्मितीसाठी अधिक संधी आहे. आरोग्य संशोधन आणि सार्वजनिक-खासगी भागीदारीमध्ये सार्वजनिक भांडवली गुंतवणूक भारताला औषधनिर्माण क्षेत्रात एक नेता बनवू शकते.

कृषी परिवर्तन- अनुदानाकडून गुंतवणुकीकडे: कृषी क्षेत्र अखेरीस सर्वांगीण विकासासाठी केंद्रस्थानी आहे. हे क्षेत्र जीडीपीमध्ये 18 टक्क्यांहून अधिक योगदान देते आणि सुमारे निम्म्या कर्मचाऱ्यांना रोजगार देते. त्यामुळे अनुदानाकडून सिंचन, कापणीनंतरच्या पायाभूत सुविधा, तेलबिया, कडधान्ये आणि हवामान-स्मार्ट शेतीमध्ये दीर्घकालीन गुंतवणुकीकडे वळण्याची गरज आहे.

परिवर्तनाचा अर्थसंकल्प?- एक सेतू: 2026-27 चा अर्थसंकल्प एक महत्त्वाचा अर्थसंकल्प ठरू शकतो अशी अपेक्षा आहे. तसे झाल्यास तो तात्पुरत्या स्थिरतेकडून दीर्घकालीन योजनेकडे जाणारा एक सेतू ठरेल. हा अर्थसंकल्प केवळ पुढील एका वर्षासाठीच नाही, तर पुढील दशकातील भारताचे भविष्य घडवणारा अर्थसंकल्प ठरेल, अशी अपेक्षा आहे.