Okavango Delta: आफ्रिकेतील या दुर्मिळ पक्ष्याच्या सवयी बदलतायत, पर्यावरणासाठी धोक्याची घंटा?
सार
आफ्रिकेतील एका खास पाणथळ जागेत आढळणाऱ्या एका दुर्मिळ पक्ष्यावर संशोधक लक्ष ठेवून आहेत. या पक्ष्याच्या बदलत्या सवयींमुळे पर्यावरणातील बदलांबाबत नवे प्रश्न उभे राहिले आहेत.
बोत्सवानाच्या ओकावांगो डेल्टामध्ये 'स्लेटी एग्रेट' (Slaty Egret) या दुर्मिळ पक्ष्याच्या विणीच्या सवयी बदलत आहेत. याकडे आता शास्त्रज्ञांचं लक्ष वेधलं गेलंय. आफ्रिकेतील सर्वात महत्त्वाच्या पाणथळ परिसंस्थांपैकी एक असलेल्या या भागात, पर्यावरणाची स्थिती समजून घेण्यासाठी हा पक्षी खूप महत्त्वाचा मानला जातो.
संयुक्त राष्ट्रांच्या पर्यावरण कार्यक्रमाने (UNEP) दिलेल्या माहितीनुसार, ओकावांगो डेल्टामध्ये आता फक्त ३,००० स्लेटी एग्रेट पक्षी उरले आहेत. हे ठिकाण या पक्ष्यांचं मुख्य घर आहे. तज्ज्ञांच्या मते, आजूबाजूच्या वातावरणात थोडा जरी बदल झाला तरी या पक्ष्यांवर लगेच परिणाम होतो. त्यामुळेच पर्यावरणाचं आरोग्य मोजण्यासाठी ते एक उत्तम उदाहरण आहेत.
बोत्सवानाच्या वन्यजीव आणि राष्ट्रीय उद्याने विभागाचे वरिष्ठ वन्यजीव जीवशास्त्रज्ञ मोनेई ओनालेथाटा यांनी याबद्दल माहिती दिली. ते म्हणाले की, परिसंस्थेत काहीही गडबड किंवा बदल झाला की हा पक्षी लगेच प्रतिक्रिया देतो. त्यामुळे या पक्ष्यांची संख्या आणि त्यांच्या राहण्याच्या जागा बदलल्या, की समजून जायचं की आजूबाजूच्या पर्यावरणातही मोठे बदल होत आहेत.
ओकावांगो डेल्टा हा जगातल्या इतर मोठ्या डेल्टांपेक्षा (त्रिभुज प्रदेश) खूप वेगळा आहे, कारण तो समुद्राला न मिळता जमिनीवरच तयार झालाय. अंगोलाच्या डोंगराळ भागात पडणाऱ्या पावसाचं पाणी दक्षिणेकडे बोत्सवानामध्ये वाहत येतं. हे पाणी तिथले कालवे, तलाव आणि बेटांवर पसरतं आणि शेवटी कलहारी वाळवंटात जाऊन बाष्पीभवन होऊन नाहीसं होतं.
दरवर्षी येणाऱ्या या पुराच्या पाण्यावरच स्लेटी एग्रेट पक्षी अंडी कुठे घालणार हे ठरतं. हे पक्षी सहसा बेटांवर किंवा पाण्याने वेढलेल्या सुरक्षित ठिकाणी घरटी बांधतात, जेणेकरून त्यांना कुणाचाही त्रास होणार नाही. त्यांच्या याच सवयीमुळे, पक्ष्यांना राहण्यासाठी कोणती जागा योग्य वाटतेय, हे शोधायला पर्यावरण रक्षकांना मदत होते.
या डेल्टामध्ये जून ते ऑगस्ट दरम्यान पुराचं पाणी येतं. या पाण्यावरच इथले असंख्य वन्यजीव जगतात. आफ्रिका, युरोप आणि उत्तर आशियासारख्या दूरच्या भागांतून येणाऱ्या स्थलांतरित पक्ष्यांसह ४०० हून अधिक प्रजातींचे पक्षी या पाणथळ जागेचा वापर करतात. पाणी आणि अन्नाच्या शोधात शेजारच्या देशांमधून मोठे प्राणी आणि मासेही या डेल्टामध्ये येतात.
सर्वेक्षणातून समोर आले घरट्यांच्या बदलत्या जागा
पर्यावरणावर लक्ष ठेवण्यासाठी या पक्ष्यांची खूप मदत होते. पाण्याची पातळी, झाडेझुडपे, अन्नाची उपलब्धता आणि राहण्याची ठिकाणे यांचा पक्ष्यांच्या विणीवर कसा परिणाम होतो, हे समजून घेण्यासाठी संशोधकांनी प्रत्यक्ष पाहणी आणि सॅटेलाईट इमेजेसची मदत घेतली आहे.
शास्त्रज्ञ आणि स्थानिक पर्यावरण रक्षक गटांनी २०२५ मध्ये स्लेटी एग्रेट पक्ष्यांचं सर्वेक्षण केलं होतं. त्यानंतर २०२६ मध्ये ते पुन्हा या भागात आले. यावेळी त्यांनी आधी न पाहिलेल्या जागांसह पक्ष्यांच्या विणीच्या ठिकाणांची पुन्हा तपासणी केली.
या पाहणीतून एक संमिश्र चित्र समोर आलं. २०२५ मध्ये पश्चिम डेल्टामध्ये पक्ष्यांची अंडी घालण्याची एक मुख्य जागा सापडली होती, पण पुढच्या सर्वेक्षणात तिथे एकही घरटं दिसलं नाही. याशिवाय, आधीपासून माहीत असलेल्या अनेक ठिकाणी पक्ष्यांची संख्या कमी झाल्याचंही संशोधकांच्या लक्षात आलं.
'जाओ कॉन्झर्व्हेन्सी' (Jao Conservancy) या भागात तर पक्ष्यांच्या चार जुन्या जागांपैकी दोन जागा पूर्णपणे नष्ट झाल्या होत्या. एका जागेला आगीचा फटका बसला होता, तर उन्हाळ्याच्या लाटेत हत्तींनी स्वतःला थंड ठेवण्यासाठी दुसऱ्या जागेचा वापर केल्यामुळे तिचं नुकसान झालं होतं.
पण त्याच वेळी, संशोधकांना डेल्टामध्ये इतर ठिकाणी घरट्यांच्या काही नव्या जागाही सापडल्या. दाट झाडीत लपलेल्या एका बेटावर त्यांना तीन निळसर रंगाची अंडी सापडली. यावरून असं दिसतंय की, पर्यावरणातील बदलांनुसार काही पक्षी आपली अंडी घालण्याची ठिकाणं बदलत आहेत.
ओकावांगोमध्ये ज्या वर्षी नेहमीपेक्षा जास्त पूर आला होता, त्याच वर्षी हे निरीक्षण नोंदवण्यात आलं. पुराचं पाणी जास्त पसरल्यामुळे या पक्ष्यांना नव्या ठिकाणी घरटी बनवण्याची संधी मिळेल, अशी संशोधकांना अपेक्षा होती.
पण यामागचं कारण इतकं सोपं नव्हतं. पक्ष्यांच्या काही जुन्या जागा रिकाम्या किंवा नष्ट झाल्या होत्या, तर दुसरीकडे ज्या जागांची आधी नोंद नव्हती तिथे पक्ष्यांची नवी घरटी पाहायला मिळाली.
पाण्याची स्थिती, घरट्यांसाठी लागणारी झाडी, राहण्यासाठी योग्य जागा आणि मानवी किंवा इतर प्राण्यांचा हस्तक्षेप या सगळ्या गोष्टींचा विचार करूनच पक्षी आपली जागा निवडत असल्याचा निष्कर्ष शास्त्रज्ञांनी काढला. परिसंस्थेच्या कोणत्याही एका भागात बदल झाला, तरी त्याचा परिणाम या सगळ्या गोष्टींवर होतो.
संशोधकांनी असा इशारा दिलाय की, पक्ष्यांची संख्या नक्की कशी बदलतेय किंवा त्यांच्या जागा बदलण्यामागे नेमकं एकच कारण कोणतं आहे, हे सांगण्यासाठी सध्याचे पुरावे पुरेसे नाहीत. स्लेटी एग्रेट हा पक्षी पर्यावरणातील बदलांची पूर्वसूचना देणारा 'अलार्म' असल्यामुळे, त्यांच्यावर सतत लक्ष ठेवणं गरजेचं असल्याचं त्यांनी स्पष्ट केलं.
या सगळ्याचा विचार करता, पक्ष्यांची जुनी घरटी नष्ट होणं आणि नव्या ठिकाणी नवी घरटी तयार होणं, या दोन्ही गोष्टी ओकावांगो डेल्टाचं आरोग्य आणि तिथे होणारे बदल समजून घेण्यासाठी खूप महत्त्वाच्या आहेत.