Indian Railway: रेल्वेने प्रवास करताना तुम्ही रुळांच्या आजूबाजूला खडी पसरलेली पाहिली असेल. पण ही खडी तिथे का असते, याचा कधी विचार केलाय? या दगडांमागे एक मोठं विज्ञान आहे. चला, तेच जाणून घेऊया.
आपण रेल्वे रुळांवर जी खडी पाहतो, तिला 'बॅलास्ट' (Ballast) म्हणतात. ही खडी रेल्वे ट्रॅकसाठी मजबूत पाया म्हणून काम करते. एका ट्रेनचं वजन शेकडो टन असतं. हा प्रचंड भार जमिनीवर समानपणे पसरवण्यासाठी ही खडी मदत करते. जर ही खडी नसेल, तर ट्रेनच्या वजनाने जमीन खचू शकते किंवा रुळ वाकडे होऊ शकतात.
25
रेल्वे ट्रॅकला जागेवर स्थिर ठेवण्याचं काम
ही खडी रेल्वे ट्रॅकला जागेवर स्थिर ठेवण्याचं काम करते. जेव्हा ट्रेन वेगाने धावते, तेव्हा प्रचंड कंपने (vibrations) निर्माण होतात. अशावेळी रुळ हलू नयेत म्हणून ही खडी स्लीपर्सना (sleepers) घट्ट पकडून ठेवते. जर ही खडी नसती, तर ट्रॅक हळूहळू सरकून अपघात होण्याची शक्यता असते.
35
ट्रॅकचा पाया सुरक्षित राहतो
पावसाळ्यात ट्रॅकवर पाणी साचू नये, यासाठी ही खडी मदत करते. जर ट्रॅक साध्या मातीने किंवा वाळूने बनवला असता, तर पावसाळ्यात पाणी साचून जमीन खचली असती. पण या खडीच्या दगडांमधील पोकळीमुळे पाणी सहजपणे जमिनीत मुरतं आणि ट्रॅकचा पाया सुरक्षित राहतो.
ही खडी ट्रॅकच्या आजूबाजूला गवत आणि अनावश्यक झुडपं वाढू देत नाही. जर तिथे साधी जमीन असती, तर गवत आणि वनस्पती वेगाने वाढून ट्रॅकच्या रचनेला कमजोर करू शकल्या असत्या. या खडीमुळे वनस्पतींना वाढायला जागाच मिळत नाही.
55
ग्रॅनाइटचे दगड
ट्रेन धावताना होणारी कंपने आणि आवाज कमी करण्यातही ही खडी महत्त्वाची भूमिका बजावते. ट्रेनची चाकं रुळांवर फिरताना निर्माण होणारी ऊर्जा हे दगड शोषून घेतात. यामुळे ट्रॅकवरील ताण कमी होतो आणि प्रवासही सुरळीत होतो. विशेष म्हणजे, हे काही साधे दगड नसतात, तर ग्रॅनाइटसारखे (granite) मजबूत आणि कठीण दगड यासाठी निवडले जातात.
