Monsoon Update : शेतकऱ्यांची चिंता वाढली! मान्सून दाखल झाला, पण पाऊस मात्र गायब

Monsoon Update : देशात नैऋत्य मान्सूनचे आगमन झाले असले तरी प्रत्यक्षात अनेक राज्यांमध्ये पावसाने दडी मारल्याचे चित्र दिसत आहे. याबद्दल हवामान खात्याने काय अंदाज बांधलाय याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया. 

Monsoon Update : जून महिना सुरू होताच देशभरातील शेतकरी आणि नागरिकांचे लक्ष मान्सूनकडे लागले होते. पण सुरुवातीच्या काही दिवसांत मान्सूनने वेगाने आगेकूच केली आणि महाराष्ट्रासह दक्षिण व मध्य भारतातील अनेक भागांमध्ये दाखल झाला. मात्र त्यानंतर अचानक पावसाचा जोर कमी झाला असून देशातील बहुतांश भागांत ढगही दिसेनासे झाले आहेत. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) ताज्या आकडेवारीनुसार, जूनच्या पहिल्या पंधरवड्यात देशभरात पावसाची मोठी तूट नोंदवण्यात आली आहे. याबद्दलची सविस्तर माहिती पुढे जाणून घेऊया. 

15 दिवसांत तब्बल 64 टक्के पावसाची कमतरता

भारतीय हवामान विभागाने प्रसिद्ध केलेल्या आकडेवारीनुसार, 4 जून ते 15 जून या कालावधीत देशात सरासरी 53.7 मिमी पाऊस अपेक्षित होता. मात्र प्रत्यक्षात केवळ 19.2 मिमी पावसाची नोंद झाली. त्यामुळे देशव्यापी पावसाची तूट 64 टक्क्यांवर पोहोचली आहे. विशेष म्हणजे मध्य भारत, दक्षिण भारत आणि पूर्व भारतातील अनेक भागांमध्ये पावसाची कमतरता अधिक गंभीर स्वरूपात दिसून येत आहे. हवामान खात्याच्या नकाशांमध्ये या भागांना पिवळ्या आणि लाल रंगाने दर्शविण्यात आले असून ते कमी ते अत्यंत कमी पावसाचे संकेत मानले जातात.

उपग्रह चित्रांमध्येही मान्सूनचा प्रभाव कमी

15 जून रोजी INSAT-3DS उपग्रहाने घेतलेल्या छायाचित्रांमध्येही चिंताजनक चित्र समोर आले आहे. सामान्यतः सक्रिय मान्सूनच्या काळात संपूर्ण द्वीपकल्पीय भारत आणि मध्य भारतावर दाट ढगांचे आवरण दिसते. मात्र यावेळी या भागांमध्ये आकाश बहुतांश स्वच्छ दिसत आहे. ढगांची प्रमुख हालचाल सध्या हिमालयीन प्रदेश, ईशान्य भारत आणि उत्तर भारतातील काही भागांपुरती मर्यादित असल्याचे दिसून येते. अरबी समुद्रातून येणारी मान्सूनची शाखाही कमकुवत आणि तुटक स्वरूपात कार्यरत असल्याचे निरीक्षण आहे.

मान्सूनची गती अचानक का मंदावली?

हवामान तज्ज्ञांच्या मते, सध्या समुद्रात आर्द्रतेची कमतरता नाही. अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरात पुरेशा प्रमाणात बाष्प उपलब्ध आहे. मात्र वातावरणाच्या वरच्या स्तरावर घडणाऱ्या प्रक्रियांमुळे पावसाला आवश्यक असलेली अनुकूल परिस्थिती निर्माण होत नाही. यामागील प्रमुख कारण म्हणजे पश्चिमेकडून वाहणाऱ्या वेगवान वाऱ्यांचा पट्टा. हा पट्टा नेहमीपेक्षा अधिक दक्षिणेकडे सरकल्याने मान्सूनच्या हालचालींवर परिणाम होत आहे.

जेट स्ट्रीममुळे मान्सूनच्या यंत्रणेत अडथळा

सामान्य परिस्थितीत पूर्वेकडून वाहणारे वारे भारतात ढगांची निर्मिती आणि मेघगर्जनेसह पाऊस पडण्यासाठी मदत करतात. हे वारे वातावरणात उर्ध्वगामी हालचाल निर्माण करतात, ज्यामुळे ढगांची वाढ होते. मात्र यंदा पश्चिमेकडील झोतवारा अपेक्षेपेक्षा अधिक प्रभावी ठरल्याने पूर्वेच्या दिशेने वाहणाऱ्या झोतवाऱ्याच्या कार्यात अडथळा निर्माण झाला आहे. परिणामी वातावरणात ढग तयार होण्यासाठी आवश्यक असलेली प्रक्रिया मंदावली असून पावसाचे प्रमाण घटले आहे.

नकाशावर मान्सून पुढे, पण प्रत्यक्षात पाऊस कमी

हवामान विभागाच्या नकाशांनुसार मान्सूनने कर्नाटक, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश, महाराष्ट्र आणि मध्य भारतातील अनेक भागांत प्रगती केली आहे. मात्र केवळ मान्सून दाखल झाल्याची नोंद म्हणजे मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडेलच असे नाही. यंदा नेमकी हीच परिस्थिती निर्माण झाली आहे. मान्सूनने भौगोलिकदृष्ट्या पुढे वाटचाल केली असली तरी प्रत्यक्ष पर्जन्यमान अपेक्षेपेक्षा खूपच कमी राहिले आहे. हवामान तज्ज्ञ या स्थितीला 'मान्सून ब्रेक' किंवा मान्सूनमधील तात्पुरता खंड असे संबोधत आहेत.

पुढील काही दिवसांत दिलासा मिळण्याची शक्यता

हवामान अंदाजानुसार, आठवड्याच्या उत्तरार्धात वातावरणातील झोतवाऱ्यांची तीव्रता काहीशी कमी होण्याची शक्यता आहे. त्यानंतर मान्सूनची यंत्रणा पुन्हा सक्रिय होऊन पावसाच्या हालचालींना वेग मिळू शकतो. पण, तोपर्यंत देशातील अनेक राज्यांना आणखी काही दिवस पावसाची प्रतीक्षा करावी लागू शकते. कृषी क्षेत्रासाठी हा काळ अत्यंत महत्त्वाचा असल्याने शेतकऱ्यांचे लक्ष आता हवामान विभागाच्या पुढील अंदाजांकडे लागले आहे.