Global Health Threats: मानवाच्या अस्तित्वाला धोका? या शतकात जगाला सतावणार 'ही' १७ मोठी संकटे

एका नव्या आंतरराष्ट्रीय अहवालाने जागतिक आरोग्याला असलेल्या मोठ्या धोक्यांचा इशारा दिला आहे. आज आपण घेतलेले निर्णय येणाऱ्या पिढ्यांचे भविष्य कसे ठरवतील, हे यातून स्पष्ट होते.

एका मोठ्या जागतिक आरोग्य अहवालाने येत्या ७५ वर्षांत मानवावर परिणाम करू शकणाऱ्या १७ मोठ्या धोक्यांची यादी जाहीर केली आहे. काही धोके येण्याची शक्यता कमी असली, तरी त्यांचे परिणाम मानवाचे अस्तित्वच संपवू शकतात, असा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.

'द लॅन्सेट कमिशन ऑन २१स्ट सेंचुरी ग्लोबल थ्रेट्स टू हेल्थ'च्या संशोधकांनी हा अहवाल तयार केला आहे. यात हवामान बदल, साथीचे रोग, विषमता, प्रदूषण आणि युद्धांसारख्या धोक्यांचा अभ्यास केला गेला. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) चा चुकीचा वापर आणि अण्वस्त्र युद्ध हे सर्वात भयंकर धोके असल्याचे या अहवालात म्हटले आहे. कारण, या शतकाच्या अखेरीस यामुळे मानवाचा विनाश होऊ शकतो.

संशोधकांनी प्रत्येक धोक्याचा जागतिक आरोग्यावर काय परिणाम होईल, हे तपासले. यासाठी त्यांनी भविष्यात वाया जाणाऱ्या निरोगी आयुष्याच्या वर्षांचा (ज्याला DALYs म्हणतात) अंदाज लावला. या अहवालात केवळ धोक्यांची तीव्रता मोजली नाही, तर त्यावर काही व्यावहारिक उपाय आहेत का, यावरही लक्ष केंद्रित केले आहे.

कमिशनच्या मते, जैविक शस्त्रे बनवण्यासाठी AI चा वापर आणि अण्वस्त्र युद्धामुळे येणारा मोठा दुष्काळ, या गोष्टी घडण्याची शक्यता तशी कमी आहे. पण, तज्ज्ञांच्या मते असे घडल्यास त्याचे परिणाम अत्यंत विनाशकारी असतील. मोठ्या प्रमाणावर अण्वस्त्र युद्ध झाल्यास वातावरणात इतके कण जमा होतील की सूर्यप्रकाश अडेल आणि अन्नधान्य उत्पादन ठप्प होईल. दुसरीकडे, AI च्या मदतीने तयार केलेले जैविक धोके जागतिक आरोग्यासाठी अभूतपूर्व संकट उभे करू शकतात.

यातील अनेक धोके एकमेकांशी जोडलेले आहेत आणि त्यांचा स्वतंत्रपणे विचार करू नये, यावर कमिशनने भर दिला. संशोधकांच्या मते, या सर्व आघाड्यांवर अजूनही उपाययोजना करणे शक्य आहे. त्यामुळे सरकार आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी प्रतिबंध आणि पूर्वतयारीला प्राधान्य देणे गरजेचे आहे.

युनिव्हर्सिटी ऑफ वॉशिंग्टनच्या 'इन्स्टिट्यूट फॉर हेल्थ मेट्रिक्स अँड इव्हॅल्युएशन'चे प्रमुख आणि कमिशनचे सह-अध्यक्ष प्रोफेसर ख्रिस्तोफर मरे यांनी एक महत्त्वाची बाब मांडली. आजचे नेते जे निर्णय घेतील, त्याचा थेट परिणाम येणाऱ्या पिढ्यांच्या आरोग्यावर आणि कल्याणावर होईल, असे ते म्हणाले.

हवामान, विषमता आणि आजार हे मोठे दीर्घकालीन धोके

मानवाचा विनाश करणाऱ्या धोक्यांव्यतिरिक्त, या अहवालात इतरही अनेक आव्हाने सांगितली आहेत. या आव्हानांमुळे २१०० सालापर्यंत एक अब्जापेक्षा जास्त निरोगी आयुष्याची वर्षे (DALYs) वाया जाऊ शकतात. जागतिक आरोग्यावरील त्यांच्या संभाव्य परिणामामुळे त्यांना 'मोठे विनाशकारी धोके' म्हणून वर्गीकृत केले आहे.

यामध्ये वायू प्रदूषण, अँटीमायक्रोबियल रेझिस्टन्स (औषधांना दाद न देणे), बालकांमधील कुपोषण, हवामान बदल, पारंपारिक युद्धे, कमी होणारी आंतरराष्ट्रीय मदत, अति मद्यपान, उच्च रक्तदाब, उत्पन्नातील विषमता, शिक्षणाचा अभाव, नैसर्गिकरित्या येणाऱ्या साथी, लठ्ठपणा, खराब मानसिक आरोग्य, धूम्रपान आणि अस्वस्थ म्हातारपण यांचा समावेश आहे.

संशोधकांनी स्पष्ट केले की, या यादीत अशाच धोक्यांचा समावेश केला आहे ज्यांचा आरोग्यावर मोठा परिणाम होतो आणि ते कमी करण्यासाठी उपाययोजना उपलब्ध आहेत.

युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडनचे संसर्गजन्य रोग तज्ज्ञ आणि कमिशनचे सदस्य प्रोफेसर इब्राहिम अबुबकर यांनी या प्रकल्पाचा उद्देश सांगितला. केवळ भीतीदायक परिस्थिती दाखवणे हा यामागचा हेतू नाही, तर धोरणकर्त्यांना नेमकी कुठे पावले उचलल्यास फायदा होईल, हे समजण्यास मदत करणे हा मुख्य उद्देश आहे.

या अहवालात अनेक धोक्यांच्या चांगल्या आणि वाईट परिणामांचा अंदाजही वर्तवला आहे. विश्लेषणानुसार, जागतिक तापमानवाढ ४.४ अंश सेल्सिअसपर्यंत जाऊ देण्याऐवजी ती १.८ अंश सेल्सिअसपर्यंत रोखल्यास, सुमारे १.८९ अब्ज निरोगी आयुष्याची वर्षे वाया जाण्यापासून वाचवता येतील.

आरोग्याचे धोके वेगवेगळ्या प्रदेशांनुसार वेगवेगळे आहेत. जगातील श्रीमंत देशांमध्ये लठ्ठपणा आणि मानसिक आरोग्याच्या समस्यांसारख्या असंसर्गजन्य आजारांचा जास्त फटका बसेल, असा अंदाज आहे. तर कमी उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये, शिक्षणाचा अभाव हे आरोग्याच्या नुकसानीचे मुख्य कारण असल्याचे समोर आले आहे.

कमिशनने कमी होत चाललेल्या आंतरराष्ट्रीय मदतीबद्दलही चिंता व्यक्त केली. मोठ्या देशांनी अलीकडेच आंतरराष्ट्रीय मदत कमी केली आहे. यामुळे २१०० सालापूर्वी १.५ अब्ज निरोगी आयुष्याची वर्षे (DALYs) वाया जाऊ शकतात. यातील जवळपास ७० टक्के नुकसान सब-सहारन आफ्रिकेत होईल. याच भागात बालकांमधील कुपोषणाचे प्रमाणही सर्वाधिक राहण्याची शक्यता आहे.

३५ तज्ज्ञांनी मिळून हा अहवाल तयार केला असून तो बर्लिनमधील 'वर्ल्ड हेल्थ समिट'मध्ये सादर केला जाईल. नवीन पुरावे आणि नव्याने समोर येणारे धोके लक्षात घेऊन दरवर्षी या विश्लेषणाचे अपडेट देण्याची संशोधकांची योजना आहे.

या अहवालात अनेक धोक्यांची माहिती दिली असली, तरी मुख्य संदेश हाच आहे की यावर प्रतिबंध करणे अजूनही शक्य आहे. धोक्यांचे मोठ्या संकटात रूपांतर होण्यापूर्वीच सरकारांनी मजबूत आरोग्य व्यवस्था, तंत्रज्ञानातील नवनवीन शोध आणि दीर्घकालीन नियोजनात गुंतवणूक करावी, असे आवाहन लेखकांनी केले आहे.