मिसाइल हल्ला झाल्यावर पायलट कसा वाचतो? काय आहे फायटर प्लेनमधलं हे तंत्रज्ञान?

Fighter Jet Ejection Seats Explained : लढाऊ विमानात पायलटचा जीव वाचवणारी सर्वात महत्त्वाची सुरक्षा यंत्रणा म्हणजे 'इजेक्शन सीट'. अपघात किंवा शत्रूच्या हल्ल्यावेळी ही खास सीट पायलटचा जीव वाचवते. चला, जाणून घेऊया ही सीट नक्की काम कशी करते.

लढाऊ विमानांमध्ये इजेक्शन सीटची भूमिका

फायटर प्लेनमधील इजेक्शन सीट म्हणजे फक्त एक खुर्ची नाही, तर ते पायलटचं शेवटचं सुरक्षा कवच आहे. विमानात आग लागल्यास, इंजिन फेल झाल्यास किंवा मिसाइल हल्ला झाल्यास पायलट एक लिव्हर खेचतो. काही सेकंदातच संपूर्ण सिस्टीम कामाला लागते. आधी स्फोटकांच्या मदतीने विमानाचं कॉकपिट कव्हर (कॅनॉपी) उडवलं जातं. त्यानंतर सीटला जोडलेला रॉकेट मोटर पायलटला वेगाने वर ढकलतो. यावेळी पायलट विनाच्या अवशेषांना धडकू नये, यासाठी खास सेन्सर्स आणि कंट्रोल सिस्टीम काम करते. शेवटी योग्य उंचीवर पोहोचल्यावर पॅराशूट उघडतं आणि पायलटला जमिनीवर सुरक्षित उतरण्यास मदत करतं.

इजेक्शन सीटमधील अत्याधुनिक तंत्रज्ञान

इजेक्शन सीट साध्या तंत्रज्ञानाने बनत नाही. ही एक रॉकेटवर आधारित अत्यंत गुंतागुंतीची इंजिनिअरिंग सिस्टीम आहे. यात अनेक महत्त्वाचे भाग असतात. जसं की, रॉकेट मोटर किंवा कॅटपल्ट सिस्टीम, छोटे स्फोटक चार्ज, सेन्सर्स, ऑटोमॅटिक कंट्रोल सिस्टीम, पायलटच्या सुरक्षेसाठी खास हार्नेस आणि ऑटोमॅटिक पॅराशूट. हे तंत्रज्ञान अत्यंत अचूकपणे काम करणं गरजेचं असतं, कारण एक छोटीशी चूकही पायलटसाठी जीवघेणी ठरू शकते. म्हणूनच, ही सिस्टीम बनवण्याचं कौशल्य जगातल्या काही मोजक्या कंपन्यांकडेच आहे.

इजेक्शन सीटमध्ये जगात नंबर-१ कोण?

इजेक्शन सीट बनवण्यात ब्रिटनची 'मार्टिन-बेकर' (Martin-Baker) ही कंपनी जगभरात आघाडीवर आहे. या कंपनीला या क्षेत्रातील 'लीडर' मानलं जातं. भारताच्या 'तेजस' लढाऊ विमानापासून ते मिग आणि राफेलसारख्या अनेक विमानांमध्येही याच कंपनीने बनवलेल्या सीट्स वापरल्या जातात. या सीट्सनी आजपर्यंत हजारो पायलट्सचे प्राण वाचवले आहेत. मार्टिन-बेकरसोबतच रशियाची कंपनी 'NPP Zvezda' आणि अमेरिकेची 'कॉलिन्स एरोस्पेस' (Collins Aerospace) या कंपन्याही या क्षेत्रात काम करतात.

एका इजेक्शन सीटची किंमत किती?

एका इजेक्शन सीटच्या निर्मितीचा खर्च खूप जास्त असतो. एका सीटची किंमत सुमारे १ कोटी ते ३ कोटी रुपयांपर्यंत असू शकते. विमानाचा प्रकार आणि त्यात वापरलेल्या तंत्रज्ञानानुसार ही किंमत बदलते. एका फायटर पायलटला तयार करण्यासाठी सरकारचा प्रचंड खर्च होतो. शिवाय, माणसाच्या जीवापुढे पैशांची किंमत कमीच असते, याच विचाराने सरकार इतका खर्च करायला मागेपुढे पाहत नाही.