Goods Train : मालगाडीच्या डब्यांवर दिसणारं हे स्टीयरिंगसारखं काय असतं? ते कशासाठी वापरतात?

मालगाडी बघितली तर प्रत्येक डब्याला एका बाजूला स्टीयरिंगसारखं एक चक्र दिसतं. हे नक्की काय आहे आणि त्याचा उपयोग काय, तुम्हाला माहीत आहे का?

मालगाडीच्या डब्यांना हे चाक का असतं?

प्रवासी ट्रेनपेक्षा मालगाडी खूप मोठी असते. खूप डबे असल्यामुळे ती रुळांवरून धावताना बघायला मजा येते. कधीकधी रेल्वे स्टेशनवर उभ्या असलेल्या मालगाड्या बघितल्या तर प्रत्येक डब्याला एक स्टीयरिंगसारखी रचना दिसते. हे काय आहे आणि याचा उपयोग काय, हा प्रश्न बऱ्याच जणांना पडतो. त्याचीच माहिती आपण इथे घेणार आहोत.

मालगाडीच्या डब्यांवरची ती रचना काय आहे?

मालगाडीच्या डब्यांना एका बाजूला चाक किंवा स्टीयरिंगसारखी रचना असते. हा डब्याला लावलेल्या हँड ब्रेक सिस्टीमचा एक भाग असतो. हे चाक फिरवून डब्याला मॅन्युअली ब्रेक लावता येतो. म्हणूनच याला हँड ब्रेक व्हील किंवा हँड ब्रेक हँडल म्हणतात. मालगाडीत माल भरताना किंवा उतरवताना याचा खूप उपयोग होतो.

ट्रेनचे ब्रेक कसे काम करतात?

सध्या सर्वच ट्रेन्समध्ये एअर ब्रेक सिस्टीम असते, मालगाडीतही तीच असते. इंजिनमधल्या कॉम्प्रेसरद्वारे हवा दाबाने साठवली जाते आणि ब्रेक पाईप्सद्वारे सर्व डब्यांपर्यंत पोहोचवली जाते. जेव्हा लोको पायलट ब्रेक दाबतो, तेव्हा या सिस्टीमद्वारे ट्रेनच्या डब्यांना ब्रेक लागतो. यामुळे शेकडो मीटर लांब असलेल्या मालगाडीवरही नियंत्रण मिळवणं शक्य होतं.

पण केवळ एअर ब्रेकवर अवलंबून न राहता प्रत्येक डब्याला स्वतंत्र हँड ब्रेकची सुविधा असते. ट्रेनच्या इंजिनपासून डबा वेगळा झाल्यावर किंवा एअर ब्रेक सिस्टीममध्ये हवेचा दाब उपलब्ध नसताना डबा एकाच जागी स्थिर ठेवण्यासाठी ही सिस्टीम उपयोगी पडते.

हे हँड ब्रेक व्हील कसं काम करतं?

डब्याला असलेलं स्टीयरिंगसारखं चाक फिरवल्यावर त्याला जोडलेली यांत्रिक यंत्रणा काम करायला लागते. या यंत्रणेमुळे ब्रेक रॉड्स आणि लिंकेज हलतात आणि डब्याच्या चाकांवरचे ब्रेक शूज घट्ट होतात. यामुळे चाकांवर दाब येतो आणि डबा जागेवरच थांबतो.

तेच चाक उलट्या दिशेने फिरवल्यास हँड ब्रेक रिलीज करता येतो. पण ही साधारणपणे मॅन्युअली चालणारी सिस्टीम आहे. ट्रेन प्रवासात लोको पायलट जे एअर ब्रेक वापरतो, त्यापेक्षा हे वेगळं असतं.

मालगाड्यांमध्ये हँड ब्रेकची गरज का असते?

मालगाड्यांमधून कोळसा, लोखंड, सिमेंट, धान्य, पेट्रोलियम उत्पादने यासारखा अनेक प्रकारचा माल वाहून नेला जातो. रेल्वे यार्डात माल भरताना किंवा उतरवताना डबे हलू नयेत हे खूप महत्त्वाचं असतं. विशेषतः जेव्हा इंजिन डब्यांपासून वेगळं केलं जातं, तेव्हा याची गरज जास्त असते.

समजा एका मालगाडीत ४०-५0 डबे आहेत. ते एका जागी उभे करून माल उतरवताना केवळ हवेच्या दाबावर चालणाऱ्या एअर ब्रेकवर विसंबून राहता येत नाही. कारण इंजिन वेगळं झाल्यावर ब्रेक पाईप्समध्ये आवश्यक तो हवेचा दाब राहणार नाही. अशा वेळी डब्यांना हँड ब्रेक लावून ते आहे त्या जागी स्थिर ठेवता येतात.

उतारावर उभे केलेले डबे आपोआप सरकण्याचा धोका जास्त असतो. अशा वेळी हँड ब्रेक खूप महत्त्वाचं काम करतो. पण किती डब्यांना ब्रेक लावायचे, हे ट्रेनचं वजन, रुळांचा उतार आणि रेल्वेच्या सुरक्षेच्या नियमांवरून ठरवलं जातं.

स्टीयरिंगसारखं दिसलं तरी मुख्य काम वेगळं!

मालगाडीत दिसणारं हे चाक ट्रेन चालवण्यासाठी किंवा तिची दिशा बदलण्यासाठी नसतं. डबा एका जागी सुरक्षित ठेवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या हँड ब्रेक सिस्टीमचा तो मुख्य भाग आहे. रेल्वे वाहतुकीत छोटी वाटणारी ही रचना सुरक्षेची फार मोठी जबाबदारी पार पाडते.