V Formation: पक्षी एरोडायनॅमिक्सचे नियम पाळतात का? शास्त्रज्ञांच्या मते, हो! आकाशात 'V' आकारात उडणारा पक्षांचा थवा हे त्याचं उत्तम उदाहरण आहे. पण यामागे नेमकं काय विज्ञान आहे, चला जाणून घेऊया.
आकाशात पक्षांचा थवा उडताना तुम्ही पाहिलाय का? ते एका विशिष्ट शिस्तीत उडत असतात. अनेकदा हे पक्षी इंग्रजी अक्षर 'V' च्या आकारात उडताना दिसतात. हे दृश्य दिसायला सुंदर असलं तरी, यामागे फक्त शिस्त नाही, तर एक जबरदस्त वैज्ञानिक रहस्य (Science) दडलेलं आहे. हजारो किलोमीटरचा प्रवास करणारे स्थलांतरित पक्षी हा विशिष्ट आकार का निवडतात, यामागचं विज्ञान आपण इथे समजून घेऊया.
25
पक्ष्यांना 'एरोडायनॅमिक्स' कसं कळतं?
स्थलांतरित पक्षी 'V' आकारात उडण्याचं मुख्य कारण म्हणजे हवेचा दाब कमी करणे. हवेला कापत वेगाने पुढे जाण्यासाठी पक्षी ‘एरोडायनॅमिक्स’ (Aerodynamics) चा वापर करतात. थव्यामध्ये सर्वात पुढे उडणारा पक्षी हवेचा दाब स्वतः झेलतो आणि मागच्या पक्ष्यांचा त्रास कमी करतो. 'V' आकारात उडताना पुढचा पक्षी आपले पंख जास्त वेळा वर-खाली करतो. यामुळे त्याच्या पंखांच्या टोकांकडून हवा वरच्या दिशेने ढकलली जाते. याला विज्ञानाच्या भाषेत 'अपवॉश' (Upwash) म्हणतात. मागचा पक्षी, पुढच्या पक्ष्याने तयार केलेल्या याच 'अपवॉश' हवेच्या प्रवाहात अगदी व्यवस्थित बसतो. त्यामुळे मागच्या पक्ष्याला नैसर्गिकरित्या वर उचलणारी शक्ती (Lift) मिळते. परिणामी, तो कमी श्रमात जास्त अंतर उडू शकतो.
35
ऊर्जा वाचवण्याचं हे आहे सीक्रेट!
शास्त्रज्ञांच्या संशोधनानुसार, पक्षी एकट्याने उडण्याऐवजी 'V' आकारात थव्याने उडाल्यास सुमारे 70% पेक्षा जास्त ऊर्जा वाचवू शकतात. विशेष म्हणजे, 'V' आकारात उडताना पक्ष्यांच्या हृदयाचे ठोके (Heart rate) खूप कमी असतात. ते कमी वेळा पंख फडफडवतात आणि हवेत तरंगत (Gliding) आपला प्रवास पूर्ण करतात. त्यामुळे त्यांच्या शरीरावर कमी ताण येतो आणि हृदयाची गतीही कमी राहते, असं शास्त्रज्ञ सांगतात.
'V' आकारात प्रवास करताना सर्वात पुढे असलेल्या पक्ष्यावर हवेचा दाब खूप जास्त असतो, त्यामुळे तो लवकर थकतो. पण मागचे पक्षी न थकता उडू शकतात. जेव्हा पुढचा पक्षी थकतो, तेव्हा तो लगेच आपली जागा बदलून थव्याच्या मागे जातो. दुसरा एक मजबूत पक्षी पुढे येऊन नेतृत्व स्वीकारतो. अशाप्रकारे, थव्यातील सर्व पक्षी आळीपाळीने पुढची जागा घेतात आणि एकमेकांना मदत करतात. त्यांच्यात निस्वार्थ टीमवर्क दिसून येतं.
55
पक्ष्यांमधील कम्युनिकेशनही आहे भारी!
पक्षी 'V' आकारात उडत असल्यामुळे प्रत्येक पक्ष्याला आपल्या पुढचा पक्षी स्पष्ट दिसतो. त्यामुळे प्रवासात कोणताही पक्षी वाट चुकण्याची शक्यता नसते. जर एखादा पक्षी थकल्यामुळे किंवा जखमी झाल्यामुळे खाली पडला, तर त्याला मदत करण्यासाठी इतर दोन-तीन पक्षीही खाली उतरतात. तो बरा होईपर्यंत त्याचं संरक्षण करतात आणि नंतर दुसऱ्या थव्यासह आपला प्रवास सुरू करतात. यावरून पक्ष्यांमध्ये उत्तम संवाद (Communication) असतो, असं शास्त्रज्ञ सांगतात. पक्ष्यांच्या याच 'V' शेप एरोडायनॅमिक्सच्या तत्त्वावर आधारित, आज लष्करी फायटर जेट्ससुद्धा इंधन वाचवण्यासाठी आकाशात याच आकारात उडतात. पक्ष्यांची ही नैसर्गिक बुद्धिमत्ता खरंच आश्चर्यकारक आहे, नाही का?
