Heart Health: तुमची बिझी लाईफस्टाईल हृदयासाठी धोकादायक ठरतेय का?

अपुरी झोप आणि सततचा ताणतणाव फक्त तुमचा थकवा वाढवत नाही, तर हृदयावरही गंभीर परिणाम करतो. झोपेची कमतरता आणि चुकीच्या सवयींमुळे हृदयविकाराचा धोका कसा वाढतो, हे नक्की जाणून घ्या.

ताणतणाव हा आपल्या आयुष्याचा एक भाग बनला आहे. जेव्हा आपण तणावाखाली असतो, तेव्हा आपलं शरीर काही काळासाठी 'फाईट ऑर फ्लाईट' (लढा किंवा पळ काढा) मोडमध्ये जातं. या काळात शरीरातून कॉर्टिसोल आणि एड्रेनालाईनसारखी हार्मोन्स बाहेर पडतात. ही हार्मोन्स आपल्याला संकटांचा वेगाने सामना करायला मदत करतात. तणावाची परिस्थिती निवळल्यानंतर शरीर पुन्हा शांत व्हावं आणि स्वतःला सावरता यावं, अशी या सिस्टीमची रचना असते.

पण खरी अडचण तेव्हा सुरू होते, जेव्हा हा ताणतणाव कायमचा (क्रॉनिक) बनतो. सततच्या तणावामुळे शरीरातील स्ट्रेस हार्मोन्स आणि इन्फ्लेमेटरी रिस्पॉन्स (दाहक प्रतिक्रिया) नेहमीच ॲक्टिव्ह राहतात. कॉर्टिसोल आणि एड्रेनालाईनची पातळी वाढल्याने ब्लड प्रेशर वाढू शकतं. याचा थेट ताण हृदयावर पडतो आणि हृदयाचे ठोके तसंच स्नायूंमध्ये बदल होऊ लागतात. कॉर्टिसोलमुळे शरीरात सोडियम आणि पाणी साठून राहतं, ज्यामुळे पुन्हा ब्लड प्रेशर वाढण्याचा धोका असतो.

सततच्या तणावामुळे रक्तवाहिन्यांच्या आतील आवरणाला (एंडोथेलियम) नुकसान पोहोचू शकतं. TNF-α आणि इंटरल्यूकिन्ससारख्या घटकांमुळे रक्तवाहिन्यांना सूज येते आणि त्यांचं नुकसान होतं. या सगळ्या बदलांमुळे शेवटी धमन्यांमध्ये कोलेस्ट्रॉल जमा होऊ लागतं (एथेरोस्क्लेरोसिस). यामुळे तुम्हाला अँजायना आणि हार्ट अटॅकसारख्या आजारांचा धोका निर्माण होतो. तसंच, हाय ब्लड प्रेशरमुळे कालांतराने हृदयविकार आणि स्ट्रोकचा झटका येऊ शकतो.

झोपेच्या कमतरतेमुळे हे परिणाम आणखी भयंकर होऊ शकतात. रोज रात्री सहा तासांपेक्षा कमी झोप घेतल्यास, शरीराची आराम करण्याची आणि स्वतःला रिपेअर करण्याची क्षमता कमी होते. याचा थेट संबंध डायबिटीस आणि मेटाबॉलिक सिंड्रोमसारख्या आजारांशी आहे. अपुरी आणि खराब झोपही तितकीच धोकादायक असते. स्लीप ॲप्नियासारख्या आजारात झोपेत असताना श्वासोच्छवासात वारंवार अडथळे येतात. यामुळे दिवसा थकवा जाणवणं, ब्लड प्रेशर आणि ब्लड शुगर कंट्रोलमध्ये न राहणं, तसंच हृदय आणि मज्जासंस्थेच्या (न्यूरोलॉजिकल) समस्यांचा धोका वाढतो.

हे दुष्टचक्र मोडायचं असेल, तर सर्वात आधी धोक्याचे इशारे आणि स्वतःचे रिस्क फॅक्टर्स समजून घेणं गरजेचं आहे. हेल्थ चेकअपच्या माध्यमातून तुम्ही बॉडी मास इंडेक्स (BMI), बॉडी कंपोजिशन, ब्लड शुगर आणि आरोग्याच्या इतर गोष्टी तपासू शकता. आहाराबाबत योग्य सल्ला घेतल्यास संतुलित खाण्याच्या सवयी लावता येतात. विशेषतः तणावाच्या काळात जेव्हा आपण भावनेच्या भरात जास्त खातो (इमोशनल इटिंग) आणि शरीरात अतिरिक्त कॅलरीज जातात, तेव्हा हा सल्ला खूप उपयोगी ठरतो.

यासोबतच नियमित व्यायाम करणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. एरोबिक आणि स्ट्रेंथ ट्रेनिंग या दोन्ही गोष्टी फायदेशीर ठरतात. सुरुवातीला आठवड्यातून ४-५ दिवस, रोज १५-२० मिनिटे व्यायाम करणं हा एक चांगला पर्याय आहे.

आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे झोप. झोपण्यापूर्वी किमान एक तास आधी मोबाईल किंवा टीव्ही स्क्रीनपासून दूर राहा. तसंच झोपण्यापूर्वी कॅफीन किंवा अल्कोहोल घेणं टाळा. या दोन्ही गोष्टींमुळे तुमच्या झोपेचा दर्जा सुधारू शकतो. स्ट्रेस मॅनेजमेंट म्हणजे फक्त शांत वाटणं नव्हे, तर दीर्घकाळासाठी तुमचं हृदय, मेटाबॉलिझम आणि मेंदूचं आरोग्य सुरक्षित ठेवण्याचा हा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

- हा लेख मणिपाल हॉस्पिटल मिलर्स रोड येथील कन्सल्टंट कार्डिओलॉजिस्ट डॉ. सुनील द्विवेदी यांनी लिहिला आहे.