Skin Health: गोरा रंग की निरोगी त्वचा? भारतीयांनी विचार बदलण्याची का गरज आहे?

भारतात गोऱ्या रंगालाच निरोगी त्वचा का मानलं जातं? मेलॅनिन, ऊन, मुरुमे आणि सूज यांचा त्वचेवर कसा परिणाम होतो हे समजून घ्या. त्वचेचा रंग उजळ करण्यापेक्षा ती निरोगी आणि मजबूत ठेवण्यावर भर का द्यावा, हे जाणून घ्या.

भारतात अनेक पिढ्यांपासून 'चांगली त्वचा' म्हणजे 'गोरी त्वचा' असा एक अलिखित नियमच बनला आहे. या विचारामुळे केवळ सौंदर्याच्या व्याख्याच बदलल्या नाहीत, तर वैद्यकीय दृष्टिकोनही बदलला आहे. त्वचेच्या रंगात थोडा जरी बदल झाला, तरी तो समजून घेण्याऐवजी एक 'दोष' मानून तो दुरुस्त करण्याकडे कल असतो. या मानसिकतेचा आता गांभीर्याने विचार करण्याची वेळ आली आहे.

मेलॅनिन हा त्वचेचा कोणताही दोष नाही. ती आपल्या त्वचेची सर्वात जुनी आणि खात्रीशीर सुरक्षा यंत्रणा आहे. प्रत्येक निरोगी त्वचेत मेलॅनिन असतेच, फक्त त्याचे प्रमाण कमी-जास्त असते. आपला उद्देश त्वचा गोरी करणे हा नसून, ती निरोगी, मजबूत आणि संतुलित ठेवणे हा असला पाहिजे. भारतात ही गोष्ट खूप महत्त्वाची आहे. कारण, इथल्या लोकांच्या त्वचेचे रंग खूप वेगळे आहेत, वर्षातील बहुतांश काळ कडक ऊन असते आणि त्यामुळेच पिगमेंटेशन (त्वचेवर काळे डाग पडणे) ही त्वचाविकार तज्ज्ञांकडे येणाऱ्या रुग्णांची सर्वात मोठी समस्या असते.

भारतीय त्वचा समजून घेण्याची गरज, दुरुस्त करण्याची नाही

'भारतीय त्वचा' अशी कोणतीही एकच व्याख्या नाही. एकाच कुटुंबातील दोन व्यक्तींची त्वचा ऊन, मुरुमे (acne), सूज किंवा एखाद्या क्रीमला वेगवेगळ्या प्रकारे प्रतिसाद देऊ शकते. अनुवंशिकता, जीवनशैली आणि पर्यावरण या सर्वांचा यात मोठा वाटा असतो. त्यामुळे कोणत्याही दोन रुग्णांच्या त्वचेचा इतिहास कधीच सारखा नसतो.

पण एक गोष्ट मला नेहमी दिसते, ती म्हणजे गडद रंगाच्या त्वचेवर सूज किंवा दुखापतीनंतर खूप लवकर डाग पडतात. एखादे मुरुम, कीटक चावणे किंवा साधी जळजळ काही दिवसांत बरी होते, पण त्याचा काळा डाग मात्र आठवडे किंवा महिने तसाच राहतो. मेलाझ्मा (melasma) आणि पोस्ट-इन्फ्लेमेटरी हायपरपिगमेंटेशन (post-inflammatory hyperpigmentation) यांसारख्या समस्यांसाठीच लोक सर्वात जास्त त्वचाविकार तज्ज्ञांचा सल्ला घेतात.

याचा अर्थ तुमची त्वचा कमकुवत किंवा खराब आहे, असा अजिबात होत नाही. उलट, अतिनील किरणांपासून (UV radiation) संरक्षण करणे हे मेलॅनिनचे मुख्य काम आहे आणि ते आपले काम चोख बजावते. ज्या पिगमेंटमुळे भारतीय त्वचेला गडद आणि सुंदर रंग मिळतो, त्याच पिगमेंटमुळे त्वचेवर डाग पडल्यावर ते जास्त ठळक दिसतात आणि लवकर जात नाहीत.

त्यामुळे त्वचेच्या नैसर्गिक रंगाशी लढणे हा आपला उद्देश नसावा. आपली त्वचा ऊन, सूज आणि आपण वापरत असलेल्या उत्पादनांना कसा प्रतिसाद देते हे समजून घेणे आणि तिचे संतुलन राखण्यास मदत करणे, हे आपले ध्येय असले पाहिजे.

जेव्हा सूज त्वचेवर आपली खूण सोडते

सोप्या भाषेत सांगायचे तर, पोस्ट-इन्फ्लेमेटरी हायपरपिगमेंटेशन म्हणजे त्वचेवर सूज किंवा जळजळ झाल्यानंतर त्वचा काळी पडणे.

मुरुमे हे याचे सर्वात उत्तम उदाहरण आहे. एखादे मुरुम काही दिवसांत बरे होते, पण त्याचा डाग मात्र कित्येक महिने राहू शकतो. असे का होते? कारण, सुजेमुळे मेलॅनोसाइट्स (melanocytes) सक्रिय होतात. या पेशी मेलॅनिन तयार करण्याचे काम करतात. गडद रंगाच्या त्वचेवर हे डाग जास्त ठळक दिसतात आणि ते जाण्यासाठी खूप वेळ लागतो.

म्हणूनच, पिगमेंटेशनवर उपचार करताना फक्त डाग घालवण्यावर भर देऊ नये; तर ते डाग का पडले, हे समजून घेणे जास्त गरजेचे आहे. मुरुमे फोडल्याने किंवा दाबल्याने त्वचेवर जास्त सूज येते आणि त्यामुळे आणखी डाग पडतात. त्वचेला जास्त स्क्रब केल्याने किंवा सहन न होणारे कडक उपचार केल्यानेही हेच होते. त्वचेची जळजळ जास्त वाढली, तर ज्या पिगमेंटेशनवर आपण उपचार करत असतो, तेच पिगमेंटेशन आणखी वाढते.

बळजबरीने किंवा कडक उपायांनी त्वचा कधीच निरोगी होत नाही. त्वचेची गरज ओळखून, तिची काळजी घेऊन आणि तिला स्वतःचे संतुलन पुन्हा मिळवण्यासाठी वेळ दिल्यानेच त्वचा खऱ्या अर्थाने निरोगी बनते.

ऊन फक्त टॅनिंग करत नाही, तर बरेच काही करते

उन्हात गेल्यावर त्वचा काळी पडते (tanning) किंवा सनबर्न होतो, असाच बहुतेकांचा समज असतो. पण सूर्यप्रकाश आणि पिगमेंटेशन यांचा संबंध यापेक्षा खूप खोल आहे.

अतिनील किरणे (UV radiation) मेलॅनिनची निर्मिती वाढवतात. यामुळे आधीच असलेले पिगमेंटेशन कमी करणे कठीण होऊन बसते. ज्यांना मेलाझ्मा किंवा मुरुमांचे डाग आहेत, त्यांच्यासाठी ही खूप महत्त्वाची गोष्ट आहे. त्यामुळे भारतीय त्वचेसाठी सन प्रोटेक्शन (sun protection) फक्त वय वाढण्याची लक्षणे लपवण्यासाठी नाही, तर पिगमेंटेशन नियंत्रित करण्यासाठी आणि त्वचेचा रंग एकसमान ठेवण्यासाठी खूप महत्त्वाचे आहे.

याचा अर्थ तुम्ही उन्हात जाणे पूर्णपणे टाळावे, असा नाही. तर उन्हात जाताना योग्य काळजी घेणे गरजेचे आहे. कडक ऊन असताना सावलीत थांबणे, अंगभर कपडे घालणे आणि आपल्या त्वचेला साजेसे सनस्क्रीन वापरणे आवश्यक आहे. या गोष्टी फक्त सुट्टीत किंवा समुद्रकिनाऱ्यावर गेल्यावरच नाही, तर रोजच्या जीवनात पाळल्या पाहिजेत.

त्वचेच्या काळजीबाबत एक नियम नेहमी लक्षात ठेवा - गुंतागुंतीच्या उपायांपेक्षा सातत्य जास्त महत्त्वाचे असते. ज्या सवयी पाळायला सोप्या असतात, त्याच दीर्घकाळ टिकतात.

गोरेपणाकडून त्वचेच्या आरोग्याकडे

खरा बदल कोणत्याही विशिष्ट क्रीम किंवा रुटीनमध्ये नाही, तर आपण त्वचेकडे कसे बघतो यात आहे. गोरी त्वचा आणि निरोगी त्वचा या दोन्ही गोष्टी एकच नाहीत. त्यांना एकच मानल्यामुळे आजवर खूप नुकसान झाले आहे.

निरोगी त्वचा गडद तपकिरी, सावळी, गव्हाळ किंवा गोरी असू शकते. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, ती त्वचा स्वतःचे संरक्षण आणि दुरुस्ती किती चांगल्या प्रकारे करते आणि पर्यावरण व जीवनशैलीच्या ताणाला कशी सामोरी जाते.

पिगमेंटेशनचा त्रास असलेल्या प्रत्येकाचे ध्येय त्वचेचा रंग बदलणे हे नसून, त्वचा एकसमान आणि निरोगी दिसणे हे असले पाहिजे. गोरे दिसण्याच्या दबावामुळे अनेक जण ब्लीचिंग एजंट्स आणि कडक स्क्रबिंगचा वापर करतात, जे त्यांच्या त्वचेसाठी अजिबात योग्य नसते. या चुकीच्या उपायांचे दुष्परिणाम क्लिनिकमध्ये रोज पाहायला मिळतात.

डर्मेटोलॉजी (त्वचाविज्ञान) जसजसे प्रगत होत आहे, तसतशी भारतीय त्वचेबद्दलची आपली समजही वाढली पाहिजे. पिगमेंटेशन कमी करण्यासाठी घाई करून चालत नाही, तर संयम ठेवावा लागतो. सूज आणि उन्हापासून त्वचेचे संरक्षण करण्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. त्वचेच्या नैसर्गिक प्रक्रियेत सतत अडथळे आणण्यापेक्षा तिचा आदर करायला शिकले पाहिजे.

स्किनकेअरचे भविष्य गोरे होण्यावर आधारित नसावे. तर प्रत्येक रंगाची त्वचा अधिक निरोगी, मजबूत आणि नैसर्गिकरित्या सुंदर बनवण्यावर त्याचा भर असावा.

थोडक्यात सांगायचे तर...

भारतीय त्वचेला गोरे करण्याची गरज नाही, तर ती समजून घेण्याची गरज आहे. गोरेपणाच्या जुन्या कल्पना सोडून देऊन, निरोगी, एकसमान आणि मजबूत त्वचेला प्राधान्य दिल्यास स्किनकेअरकडे बघण्याचा दृष्टिकोनच बदलेल. चांगल्या स्किनकेअरचा उद्देश तुमची नैसर्गिक ओळख पुसून टाकणे हा कधीच नव्हता. त्वचेचे संरक्षण करणे, तिचे आरोग्य जपणे आणि आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर तिला मजबूत ठेवणे, हाच त्याचा खरा उद्देश आहे.

- हा लेख सेसडर्माचे (Sesderma) संस्थापक आणि त्वचाविकार तज्ज्ञ प्रोफेसर डॉ. गॅब्रिएल सेरानो यांनी लिहिला आहे.