Dark Energy: विश्वाचा आतापर्यंतचा सर्वात मोठा 3D नकाशा तयार, डार्क एनर्जीचं गूढ उलगडणार?

डार्क एनर्जी स्पेक्ट्रोस्कोपिक इन्स्ट्रुमेंट (DESI) ने आपली मोहीम पूर्ण करत विश्वाचा आतापर्यंतचा सर्वात मोठा 3D नकाशा तयार केला आहे. विश्वाच्या 11 अब्ज वर्षांच्या इतिहासाचा वेध घेणाऱ्या या नकाशातील प्राथमिक माहितीनुसार, 'डार्क एनर्जी' स्थिर नसून ती वेळेनुसार बदलत असू शकते, असे संकेत मिळत आहेत.

खगोलशास्त्रात (Cosmology) एक मोठी झेप घेत, 'डार्क एनर्जी स्पेक्ट्रोस्कोपिक इन्स्ट्रुमेंट' (DESI) ने आपली पाच वर्षांची मोहीम यशस्वीरित्या पूर्ण केली आहे. या मोहिमेअंतर्गत शास्त्रज्ञांनी विश्वाचा आतापर्यंतचा सर्वात मोठा त्रिमितीय (3D) नकाशा तयार केला आहे. या नकाशात विश्वाच्या तब्बल 11 अब्ज वर्षांपेक्षा जास्त काळाचा इतिहास कैद झाला असून, त्यात लाखो आकाशगंगा (Galaxies) आणि क्वासार्सचा (Quasars) समावेश आहे.

अमेरिकेतील किट पीक येथील 4-मीटर मायाल टेलिस्कोपवर (Mayall Telescope) बसवलेल्या DESI ने अत्याधुनिक रोबोटिक फायबर-ऑप्टिक पोझिशनर्सच्या मदतीने आकाशगंगांच्या प्रकाशाचे स्पेक्ट्रम (spectrum) गोळा केले. या तंत्रज्ञानामुळे शास्त्रज्ञांना आकाशगंगांचे पृथ्वीपासूनचे अंतर अचूकपणे मोजता आले. पाच वर्षांच्या कालावधीत, DESI ने 4 कोटी 70 लाखांपेक्षा जास्त आकाशगंगा आणि क्वासार्स, तसेच 2 कोटी ताऱ्यांचा रेडशिफ्ट डेटा गोळा केला आहे. याआधीच्या 3D सर्वेक्षणांच्या तुलनेत हा डेटासेट तब्बल सहा पटींनी मोठा आहे.

DESI च्या सुरुवातीच्या निष्कर्षांनी 'डार्क एनर्जी'बद्दलच्या सध्याच्या समजुतींना आव्हान दिले आहे. आतापर्यंत 'कॉस्मॉलॉजिकल कॉन्स्टन्ट' (cosmological constant) या सिद्धांतानुसार डार्क एनर्जी स्थिर आहे, असे मानले जात होते. मात्र, नवीन डेटानुसार डार्क एनर्जी ही वेळेनुसार बदलणारी गोष्ट असू शकते, असे संकेत मिळत आहेत. जर हे खरं ठरलं, तर खगोलशास्त्र आणि मूलभूत भौतिकशास्त्रात (fundamental physics) खूप मोठे बदल घडून येतील.

संशोधकांनी सांगितले आहे की या अभ्यासाचे अधिक सखोल विश्लेषण पुढील काही वर्षांत सुरू राहील आणि 2027 पर्यंत महत्त्वाचे शास्त्रीय शोधनिबंध प्रसिद्ध केले जातील. शास्त्रज्ञांनी तयार केलेला हा 3D नकाशा 'डार्क मॅटर' आणि 'डार्क एनर्जी'चा अधिक खोलवर अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरेल, अशी अपेक्षा आहे. त्याचबरोबर, आपल्या विश्वाची उत्पत्ती, विस्तार आणि भविष्य याबद्दल अधिक स्पष्ट माहिती यातून मिळेल. हे यश विज्ञान जगतासाठी एक मोठी उपलब्धी मानली जात असून, विश्वाची रहस्ये उलगडण्यासाठी नवीन दरवाजे उघडले आहेत.