End of Life Visions : मृत्यूच्या दारातअसताना मृत नातेवाईक का दिसतात? हे स्वप्न आहे की सत्य?

अनेक लोक मृत्यूच्या काही वेळ आधी त्यांच्या मृत नातेवाईकांना किंवा प्रियजनांना स्वप्नात पाहतात. याला 'एंड ऑफ लाइफ व्हिजन' म्हणतात. विज्ञान सांगतं की ही कोणतीही चमत्कारिक घटना नाही, तर मेंदूतील रासायनिक बदल आणि मानसिक शांती शोधण्याची एक प्रक्रिया आहे.

मुंबई : तुम्ही कधी ऐकलंय का, की मृत्यूच्या काही दिवस किंवा तास आधी अनेक लोक अचानक म्हणतात, 'आई घ्यायला आलीय' किंवा 'मला बाबा दिसत आहेत'? हॉस्पिटलमधले डॉक्टर आणि नर्स अनेकदा अशा घटनांचे साक्षीदार असतात. मृत्यूच्या अगदी जवळ असताना आपल्या मृत प्रियजनांना स्वप्नात पाहणं किंवा ते आजूबाजूला असल्याचा भास होणं, ही एक सामान्य गोष्ट आहे. विज्ञानाच्या भाषेत याला 'एंड ऑफ लाइफ ड्रीम्स अँड व्हिजन्स' (End of Life Dreams and Visions) असं म्हणतात.

पण असं का होतं? यामागे कोणतंही गूढ किंवा चमत्कार नाही. याची तीन वैज्ञानिक कारणं आहेत.

पहिलं कारण म्हणजे, मेंदूतील रासायनिक बदल. मृत्यू जवळ येतो, तेव्हा शरीरातील ऑक्सिजनची पातळी कमी होते आणि कार्बन-डाय-ऑक्साइड वाढतो. अशावेळी आपला मेंदू डोपामाइन (Dopamine), सेरोटोनिन (Serotonin) आणि DMT सारखी रसायनं मोठ्या प्रमाणात तयार करतो. या रसायनांमुळे व्यक्तीला भास किंवा जिवंत स्वप्नं पडू लागतात. अशा स्थितीत, मेंदू आपल्या सर्वात सुरक्षित आणि प्रिय आठवणींना समोर आणतो.

दुसरं कारण आहे, मानसिक शांती आणि निरोपाची तयारी. मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की मृत्यू हा एक अज्ञात प्रवास आहे. या अज्ञात प्रवासाच्या भीतीतून मन स्वतःला शांत करण्याचा प्रयत्न करतं. त्यामुळे आपलं अवचेतन मन (subconscious mind) अशा व्यक्तीची कल्पना करतं, ज्याच्याजवळ आपल्याला सुरक्षित वाटतं. मृत आई, वडील किंवा जोडीदाराला पाहिल्यावर मृत्यूची भीती कमी होते आणि व्यक्ती शांतपणे जगाचा निरोप घेऊ शकते. ही मेंदूची स्वतःला सांभाळण्याची एक पद्धत आहे, ज्याला 'कोपिंग मेकॅनिझम' (coping mechanism) म्हणतात.

तिसरं कारण म्हणजे, जुन्या आठवणी ताज्या होणं. आपल्या संपूर्ण आयुष्यातील आठवणी मेंदूत साठवलेल्या असतात. मृत्यूच्या वेळी जेव्हा शरीराचे इतर अवयव काम करणं थांबवतात, तेव्हा मेंदू जुन्या आठवणींना एखाद्या फिल्मसारखं 'रिवाइंड' करू लागतो. त्यामुळे लहानपणीचं घर, मृत प्रियजनांचे चेहरे डोळ्यासमोर तरळू लागतात.

एका संशोधनानुसार, अशी स्वप्नं किंवा भास बहुतेक वेळा भीतीदायक नसतात, उलट ती व्यक्तीला शांती देतात. जवळपास ८०% रुग्णांना असे अनुभव आल्यानंतर ते खूप शांत झाल्याचं दिसून आलं आहे. त्यामुळे याकडे नकारात्मक दृष्टीने न पाहता, शास्त्रज्ञ याला माणसाचा शेवटचा प्रवास सोपा करणारी एक नैसर्गिक प्रक्रिया मानतात.