गणपती म्हटलं की डोळ्यासमोर येतो तो हत्तीचं तोंड, हातात मोदक आणि उंदरावर बसलेली मूर्ती. पण एवढ्या मोठ्या गणपतीचं वाहन इतका छोटासा उंदीर का असावा? यामागे एक रंजक कथा आहे.
पौराणिक कथेनुसार, गजमुखासुर एक खूप शक्तिशाली असुर होता. त्याने कठोर तपश्चर्या करून प्रचंड शक्ती मिळवली आणि देव-ऋषींना त्रास द्यायला सुरुवात केली. मिळालेल्या वरदानांमुळे आणि तपश्चर्येच्या बळावर त्याला गर्व झाला की त्याला कोणीही सहज हरवू शकत नाही. त्याची शक्ती जसजशी वाढत गेली, तसतसा त्याचा अहंकारही वाढला. तो देव आणि ऋषींना धमकावत असे आणि त्यांच्या पूजेमध्ये अडथळे आणत असे. अखेर त्याच्या त्रासाला कंटाळून सर्व देव गणपतीला शरण गेले.
25
गजमुखासुराचा सामना
गजमुखासुराचा अत्याचार संपवण्यासाठी गणपतीने त्याचा सामना केला. दोघांमध्ये घनघोर युद्ध झालं. गजमुखासुराने आपल्या अनेक शक्तींचा वापर करून गणपतीला हरवण्याचा प्रयत्न केला, पण गणपतीच्या दैवी शक्तीपुढे त्याचा टिकाव लागला नाही. काही पौराणिक कथांनुसार, युद्धाच्या शेवटी गणपतीने आपला एक दात वापरून गजमुखासुराचा पराभव केला. पण खरी गोष्ट तर इथून पुढे सुरू होते.
35
गजमुखासुर कसा बनला उंदीर?
गणपतीकडून पराभूत झाल्यावर गजमुखासुराने आपला अहंकार सोडला आणि तो गणपतीला शरण आला. तेव्हा गणपतीने त्याला नष्ट करण्याऐवजी आपलं वाहन म्हणून स्वीकारलं. असं मानलं जातं की, तेव्हा गजमुखासुराने उंदराचं रूप घेतलं आणि तो गणपतीचं वाहन बनला. म्हणजेच, गणपतीच्या पायाशी असलेला उंदीर फक्त एक छोटा प्राणी नाही, तर तो अहंकारावर नियंत्रण मिळवून देवाच्या अधीन आलेल्या शक्तीचं प्रतीक आहे.
या कथेमध्ये एक खोल अर्थ दडलेला आहे. उंदीर हा खूप छोटा प्राणी आहे, पण तो कुठेही सहज शिरू शकतो आणि कोणतीही गोष्ट कुरतडून नुकसान करू शकतो. याची तुलना माणसाच्या अनियंत्रित इच्छा, लोभ आणि मनमानी स्वभावाशी केली जाते. माणसाच्या इच्छा कितीही छोट्या वाटल्या, तरी त्या अनियंत्रित झाल्यास मोठ्या समस्या निर्माण करू शकतात. त्यामुळे, गणपतीचं उंदरावर बसणं हे बुद्धीने इच्छा आणि अहंकारावर नियंत्रण ठेवण्याचं प्रतीक मानलं जातं.
55
एवढ्या मोठ्या गणपतीला इतके छोटे वाहन?
हे गणपतीच्या रूपाचं एक रंजक वैशिष्ट्य आहे. एकीकडे गणपतीचं विशाल हत्तीचं डोकं, तर दुसरीकडे त्याचं वाहन अगदी छोटासा उंदीर. हा विरोधाभासच एक महत्त्वाचा आध्यात्मिक संदेश देतो. आकार मोठा असणं महत्त्वाचं नाही, तर शक्तीवर नियंत्रण कसं ठेवलं जातं हे महत्त्वाचं आहे. यातून हाही संदेश मिळतो की, मोठ्या शक्तीशाली व्यक्तीने छोट्या वाटणाऱ्या गोष्टींनाही आपल्या नियंत्रणात ठेवलं पाहिजे.
आणखी एक प्रचलित कथा - गजमुखासुराची कथा ही एकमेव कथा नाही. काही पौराणिक आणि लोककथांनुसार, क्रौंच नावाचा एक गंधर्व शापामुळे उंदीर बनला आणि नंतर तो गणपतीचं वाहन झाला, अशीही एक कथा सांगितली जाते. त्यामुळे, गणपतीच्या उंदिर वाहनाबद्दल अनेक कथा प्रचलित आहेत. त्यांना ऐतिहासिक सत्य मानण्याऐवजी, पौराणिक श्रद्धा म्हणून समजून घेणं योग्य ठरेल.
