सर्दी, खोकला, पोट फुगणे किंवा घसा खवखवणे असा त्रास घरात कोणालाही झाला, की लगेच आजीबाईचा बटवा आठवतो. आलं घातलेला चहा, मध, हळदीचं दूध, जिऱ्याचं पाणी, ओव्याचं पाणी आणि वाफ घेणे असे अनेक उपाय आपण पिढ्यानपिढ्या करत आलो आहोत. यातील काही उपायांना वैज्ञानिक संशोधनाचा आधार आहे, तर काहींचा आधार अजूनही स्पष्ट नाही.
काही घरगुती उपाय लहान मुले, गर्भवती महिला आणि बाळंतिणींसाठी धोकादायक ठरू शकतात. त्यामुळे 'घरगुती उपाय म्हणजे नेहमीच चांगले' किंवा 'घरगुती उपाय म्हणजे अंधश्रद्धा' असा थेट निष्कर्ष काढणे चुकीचे आहे. कोणत्या लक्षणांसाठी कोणता उपाय फायदेशीर आहे आणि काय टाळायला हवे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
26
आलं, मध आणि मिठाच्या पाण्याचे फायदे
आलं
मळमळ आणि उलट्या थांबवण्यासाठी आल्याचा चांगला उपयोग होतो, असे अनेक संशोधनांतून सिद्ध झाले आहे. गरोदरपणातील मळमळ कमी करण्यासाठीही आलं फायदेशीर ठरते. पण आल्याचे जास्त सेवन केल्यास पोटात जळजळ आणि छातीत धडधड होऊ शकते.
मध
मोठ्या माणसांचा घसा खवखवत असल्यास मध आराम देतो. लहान मुलांचा रात्रीचा खोकला कमी करण्यासाठीही मध उपयुक्त ठरतो, असे काही अभ्यास सांगतात. पण १ वर्षापेक्षा कमी वयाच्या बाळांना मध अजिबात देऊ नये.
कोमट मिठाच्या पाण्याने गुळण्या करणे
घसा दुखी किंवा सर्दीमुळे घशात होणाऱ्या खवखवीवर हा एक सोपा आणि प्रभावी उपाय मानला जातो. पण लहान मुलांनी हा उपाय करू नये.
टीप : हे उपाय म्हणजे आजारावरील मुख्य औषध नाही. ते फक्त लक्षणांपासून तात्पुरता आराम देतात.
36
जिरे, ओवा आणि हळदीचे दूध खरंच फायदेशीर?
जिरे, ओवा आणि बडीशेप यांचा जेवणात वापर करणे सुरक्षित असते. पोट फुगणे किंवा पचनाच्या किरकोळ तक्रारींवर हे उपाय फायदेशीर ठरतात, अशी आपली पारंपरिक मान्यता आहे.
पण 'जिऱ्याच्या पाण्याने शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडतात' किंवा 'ओव्याच्या पाण्याने पोटाचे सर्व आजार बरे होतात' या दाव्यांना कोणताही भक्कम वैज्ञानिक आधार नाही.
हळद
जेवणात वापरली जाणारी हळद सुरक्षित असते. पण जास्त प्रमाणात हळद खाणे किंवा 'करक्युमिन' (Curcumin) च्या गोळ्या घेणे वेगळे आहे. करक्युमिनच्या अतिसेवनामुळे यकृताला (Liver) हानी पोहोचल्याच्या घटना समोर आल्या आहेत. काही लोकांना हळदीमुळे पोटात जळजळ आणि ॲसिडिटीचा त्रास होऊ शकतो.
दालचिनी
दालचिनीमुळे शुगर कंट्रोल होते, असे अनेकदा म्हटले जाते. पण मधुमेहावरील उपचार म्हणून दालचिनी वापरण्याला पुरेसा पुरावा नाही. काही प्रकारच्या दालचिनीमध्ये 'कौमारिन' (Coumarin) नावाचे रसायन असते. त्याचे जास्त सेवन केल्यास यकृताला धोका निर्माण होऊ शकतो.
त्यामुळे जेवणात वापरण्याचे प्रमाण आणि रोज औषध म्हणून घेण्याचे प्रमाण यात मोठा फरक आहे.
सर्दी-खोकल्यावर मध चांगला असतो, असे मोठ्यांना सांगितले जाते. पण १ वर्षापेक्षा कमी वयाच्या बाळांना मध अजिबात देऊ नये. मधात असलेले काही सूक्ष्मजीव बाळाच्या आतड्यात वाढून 'इन्फंट बोट्युलिझम' (Infant botulism) नावाचा गंभीर आजार होऊ शकतो.
२. उकळत्या पाण्याची वाफ घेणे
नाक बंद झाल्यावर किंवा सर्दी झाल्यावर वाफ घेणे हा जुना उपाय आहे. पण उकळत्या पाण्याच्या पातेल्यावर चेहरा ठेवून वाफ घेतल्याने भाजण्याचा धोका असतो, विशेषतः लहान मुलांसाठी हे खूप धोकादायक आहे.
३. इसेन्शियल ऑइल थेट पिणे
नैसर्गिक असल्यामुळे काही लोक निलगिरीचे तेल (Eucalyptus oil) किंवा पुदिन्याचे तेल (Peppermint oil) पाण्यात मिसळून पितात. हा सुरक्षित घरगुती उपाय नाही. अशी सुगंधी तेले गिळल्यास विषबाधा होऊ शकते; लहान मुलांसाठी तर हा धोका अधिक असतो.
४. कान दुखत असल्यास तेल टाकणे
कान दुखत असेल तर त्यात गरम तेल टाकण्यासारखे घरगुती उपाय टाळावेत. कानाचा पडदा फाटला असेल किंवा कानात इन्फेक्शन असेल, तर तेल किंवा इतर कोणताही पदार्थ टाकल्याने समस्या अधिक गंभीर होऊ शकते.
कानात काहीही टाकण्यापेक्षा डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे केव्हाही सुरक्षित.
56
नैसर्गिक म्हणजे नेहमीच सुरक्षित नसते!
एखादी गोष्ट औषधी वनस्पती, काढा, चूर्ण किंवा टॉनिक या नावाने मिळते, म्हणजे ती आपोआप सुरक्षित असते असे समजू नका. काही औषधी वनस्पती आपण घेत असलेल्या इतर औषधांसोबत रिॲक्शन करून नुकसान पोहोचवू शकतात.
उदाहरणार्थ, मेथीचे जास्त सेवन केल्यास रक्तातील साखर कमी होऊ शकते. त्यामुळे मधुमेहाची औषधे घेणाऱ्यांनी काळजी घेणे आवश्यक आहे. गरोदरपणातही जेवणातील प्रमाणापेक्षा जास्त मेथी खाणे सुरक्षित मानले जात नाही.
याशिवाय, निकृष्ट दर्जाच्या किंवा अनियंत्रित आयुर्वेदिक/हर्बल उत्पादनांमध्ये शिसे (Lead), पारा (Mercury) आणि आर्सेनिक (Arsenic) यांसारखे जड धातू असण्याचा धोका असतो, असा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.
त्यामुळे पीसीओएस (PCOS) बरा होईल, गर्भधारणा होईल, मधुमेह बरा होईल किंवा वजन वेगाने कमी होईल, असा दावा करणारे अनोळखी ठिकाणचे काढे किंवा चूर्ण डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वापरणे योग्य नाही.
66
आजीबाईच्या बटव्याकडे कसे पाहावे?
आजीबाईच्या बटव्यातील सर्वच उपाय नाकारण्याची गरज नाही. पण त्याच वेळी, "आपण पिढ्यानपिढ्या हे करत आलो आहोत" हाच सुरक्षिततेचा पुरावा मानणेही चुकीचे आहे.
हा एक सोपा नियम लक्षात ठेवा
किरकोळ लक्षणे + सुरक्षित अन्न/पेय + कमी प्रमाण - तुम्ही हे उपाय पूरक म्हणून वापरू शकता.
लहान मुले + गरोदरपण + स्तनपान + दीर्घकालीन आजार + नियमित औषधे - अशा वेळी आधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
तसेच, खोकला, ताप, वेदना किंवा इतर लक्षणे जास्त काळ टिकून राहिल्यास फक्त घरगुती उपायांवर अवलंबून न राहता डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
आजीबाईच्या बटव्याबाबत योग्य दृष्टिकोन म्हणजे सर्वच गोष्टींवर आंधळेपणाने विश्वास न ठेवणे; तर काय सुरक्षित आहे, कशाला वैज्ञानिक आधार आहे आणि डॉक्टरांची गरज कधी आहे, हे ओळखून वागणे.
