आचार्य चाणक्य यांनी त्यांच्या 'अर्थशास्त्र' या ग्रंथात एक भक्कम साम्राज्य कसं उभं करायचं आणि त्यासाठी कोणती कूटनीती वापरायची, हे अगदी सोप्या शब्दांत सांगितलं आहे.
स्वतःच्या देशाचं रक्षण कसं करायचं आणि एक शक्तिशाली साम्राज्य कसं उभं करायचं, याची कूटनीती आचार्य चाणक्य यांनी 'अर्थशास्त्र'मध्ये सांगितली आहे. त्यांच्या याच प्रसिद्ध 'मंडल सिद्धांता'चे काही महत्त्वाचे मुद्दे आपण पाहूया.
27
साम्राज्य उभारणीसाठी कूटनीती
फक्त युद्ध करून राज्य जिंकता येत नाही, तर त्यासाठी राजकीय बुद्धिमत्ताही लागते, हे चाणक्यांनी जगाला दाखवून दिलं. याच कूटनीतीसाठी त्यांनी 'मंडल सिद्धांत' तयार केला.
37
शेजारीच असतो नैसर्गिक शत्रू
चाणक्यांच्या मते, आपल्या सीमेला लागून असलेला शेजारी देश हा नेहमी आपला 'नैसर्गिक शत्रू' असतो. कारण, सीमा वाढवण्यासाठी आणि साधनसंपत्तीसाठी या दोन देशांमध्ये नेहमीच स्पर्धा असते.
तुमच्या शत्रूच्या शेजारी असलेल्या दुसऱ्या राज्याचंही त्या शत्रूशी वैर असतं. त्यामुळे तो शेजारी देश साहजिकच तुमचा 'मित्र' बनतो, असं चाणक्यांचं गणित सांगतं.
57
हाच आहे 'मंडल सिद्धांत'
राज्यांच्या सीमांना केंद्रस्थानी ठेवून शत्रू आणि मित्र ओळखण्याच्या या चक्राकार समीकरणालाच चाणक्यांनी 'मंडल सिद्धांत' (Mandala Theory) असं नाव दिलं आहे.
67
शत्रूचा शत्रू तो आपला मित्र
आजही जगभरातील परराष्ट्र धोरणात "शत्रूचा शत्रू आपला मित्र" (Enemy's enemy is a friend) हे तत्त्व वापरलं जातं. या जगप्रसिद्ध तत्त्वाचा पाया म्हणजेच हा मंडल सिद्धांत होय.
77
कोण उभं करू शकतं साम्राज्य?
शेजाऱ्यांची ताकद ओळखून शत्रू आणि मित्रांची ही कूटनीती ज्याला अचूक समजते, तोच माणूस एक शक्तिशाली साम्राज्य उभं करून त्यावर दीर्घकाळ राज्य करू शकतो.
