Blood Cancer Symptoms : ब्लड कॅन्सरची ही लक्षणे अजिबात दुर्लक्षित करू नका, अन्यथा जीव जाऊ शकतो

ल्युकेमिया, लिम्फोमा आणि मायलोमा यांसारख्या ब्लड कॅन्सरची लक्षणे अनेकदा सामान्य आजारांसारखीच वाटतात. त्यामुळे या आजाराची सुरुवातीची लक्षणे कोणती आणि डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा, हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.

मुंबई : दरवर्षी सप्टेंबर महिना 'ब्लड कॅन्सर अवेअरनेस मंथ' (Blood Cancer Awareness Month) म्हणून पाळला जातो. पण खरं सांगायचं तर, आपल्या देशात अजूनही ब्लड कॅन्सर आणि त्याच्या परिणामांबद्दल फारशी जागरूकता नाही. फुफ्फुस, यकृत किंवा स्वादुपिंडाच्या कॅन्सरबद्दल लोकांना जेवढी माहिती असते, तेवढी ब्लड कॅन्सरबद्दल नसते. या आजाराबाबत आजही अनेक गैरसमज आहेत.

क्लिनिकमध्ये जेव्हा मी एखाद्या रुग्णाला त्याला ब्लड कॅन्सर असल्याचं सांगतो, तेव्हा मी खूप काळजी घेतो. ही बातमी मी त्यांना एकदम न सांगता, हळूहळू समजावून सांगतो. नावाप्रमाणेच, ब्लड कॅन्सर हा बोन मॅरोमधील स्टेम सेल्समध्ये सुरू होतो. रक्ताच्या कोणत्या पेशींवर परिणाम झाला आहे, यावरून त्याचे तीन प्रकार पडतात. यात मायलॉइड मॅलिग्नन्सी (मायलॉइड ल्युकेमिया, मायलोडिस्प्लास्टिक सिंड्रोम), लिम्फॉइड मॅलिग्नन्सी (लिम्फोमा किंवा लिम्फॉइड ल्युकेमिया) आणि प्लाझ्मा सेल डिसऑर्डर (मायलोमा किंवा अमाइलॉइडोसिस) यांचा समावेश होतो.

ब्लड कॅन्सर अचानक उद्भवत नाही. आपण आपल्या शरीरात होणाऱ्या बदलांकडे लक्ष दिल्यास, हा आजार लवकर ओळखता येऊ शकतो. अनेकदा आपण छोट्या-मोठ्या त्रासांकडे दुर्लक्ष करतो. त्यामुळे आजाराचे निदान व्हायला उशीर होतो आणि मग आपल्याला वाटतं की हा आजार अचानक झाला.

इतर कॅन्सरमध्ये लक्षणे एखाद्या विशिष्ट अवयवाशी संबंधित असतात. पण ब्लड कॅन्सरची लक्षणे ही एखाद्या सामान्य इन्फेक्शनसारखीच वाटतात. विशेष म्हणजे, ब्लड कॅन्सर कोणत्याही विशिष्ट वयात होतो असं नाही, तो कोणत्याही वयात होऊ शकतो.

ब्लड कॅन्सर (ल्युकेमिया किंवा लिम्फोमा) असलेल्या रुग्णांमध्ये खालीलप्रमाणे काही सामान्य लक्षणे दिसू शकतात:

● सतत थकवा जाणवणे

● ताप येणे

● वजन कमी होणे

● भूक न लागणे

● रात्री घाम येणे

● अंग किंवा हाडे दुखणे

सहसा ही लक्षणे दिसल्यावर डॉक्टर सुरुवातीला इन्फेक्शन समजून अँटीबायोटिक्स देतात. पण जेव्हा रुग्णाला या औषधांचा काहीच फरक पडत नाही, तेव्हा रक्ताच्या चाचण्या आणि स्कॅनिंग केले जाते. त्यानंतर तज्ज्ञांचा सल्ला घेतल्यावरच ब्लड कॅन्सरचे निदान होते.

ल्युकेमियाची इतर लक्षणे रक्तातील विशिष्ट पेशींच्या कमतरतेशी संबंधित असतात. लाल रक्तपेशी कमी झाल्यामुळे हिमोग्लोबिन कमी होते. यामुळे ॲनिमियाची लक्षणे दिसतात, जसे की थकवा, त्वचा फिकट पडणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे आणि डोकेदुखी. प्लेटलेट्स कमी झाल्यामुळे अंगावर सहज व्रण उठतात किंवा हिरड्यांमधून रक्त येते. तर पांढऱ्या रक्तपेशी कमी झाल्यामुळे निरोगी व्यक्तीच्या तुलनेत इन्फेक्शन होण्याचा धोका वाढतो.

लिम्फोमाचे प्रामुख्याने हॉजकिन्स आणि नॉन-हॉजकिन्स लिम्फोमा असे दोन प्रकार पडतात. यात सर्वात सामान्य लक्षण म्हणजे लिम्फ नोड्स, प्लीहा (spleen) किंवा यकृताचा आकार वाढणे. मान, काख किंवा मांडीच्या सांध्यात विनाकारण सूज आल्यास त्वरित डॉक्टरांना दाखवणे गरजेचे आहे. काही वेळा ही सूज बाहेरून दिसत नाही, ती शरीराच्या आत असते. अशा वेळी सीटी स्कॅन, एमआरआय, पीईटी-सीटी किंवा अल्ट्रासाऊंडसारख्या चाचण्यांमधूनच त्याचे निदान होऊ शकते.

मल्टिपल मायलोमा हा प्लाझ्मा पेशींचा कॅन्सर आहे. या पेशी आपल्या शरीरात अँटीबॉडीज तयार करतात. असामान्य प्लाझ्मा पेशींमुळे शरीरात चुकीच्या अँटीबॉडीज तयार होतात, ज्यामुळे इन्फेक्शनचा धोका वाढतो. हे असामान्य प्रोटीन्स किडनीमध्ये जमा होऊ शकतात, ज्यामुळे किडनी निकामी होऊ शकते. हे या आजाराचे सुरुवातीचे लक्षण असू शकते. या आजारात हाडे फ्रॅक्चर होण्याचा धोका इतर ब्लड कॅन्सरच्या तुलनेत खूप जास्त असतो आणि हा आजार प्रामुख्याने वृद्ध लोकांमध्ये दिसून येतो.

आजकाल वैद्यकीय क्षेत्रात अनेक नवीन उपचार पद्धती उपलब्ध आहेत. त्यामुळे योग्य वेळी निदान झाल्यास, कॅन्सरविरुद्धच्या या लढाईत रुग्ण नक्कीच यशस्वी होऊ शकतात.

- हा लेख तिरुवनंतपुरम येथील किम्सहेल्थ (KIMSHEALTH) रुग्णालयातील क्लिनिकल हेमॅटोलॉजी आणि बोन मॅरो ट्रान्सप्लांट विभागाचे असोसिएट कन्सल्टंट डॉ. अश्विन व्ही नायर यांनी लिहिला आहे.