आवळा हे भारतातलं एक अत्यंत लोकप्रिय फळ आहे. पण तुम्हाला माहितीये का, भारताची 'आवळा राजधानी' कोणत्या शहराला म्हणतात? आवळ्याच्या शेतीसाठी आणि उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या शहराबद्दल आज आपण जाणून घेऊया.
हिवाळा सुरू झाला की बाजारात ताजे आवळे यायला लागतात. लोक पूजेसाठी आणि चांगल्या आरोग्यासाठी आवळ्याचा वापर करतात. कोरोना महामारीनंतर आवळ्याची मागणी प्रचंड वाढली. लोक कच्चा आवळा खातात, तसंच त्याचं लोणचं, मुरांबा, ज्यूस आणि पावडरही बनवतात. पण देशातल्या एका विशिष्ट भागाने या फळामुळे स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केलीये. हजारो एकरांवर पसरलेल्या आवळ्याच्या बागा आणि इथल्या प्रोसेसिंग उद्योगांमुळे या शहराला 'आवळा राजधानी' असा किताब मिळालाय.
25
प्रतापगढ येथे आवळ्याची सर्वाधिक लागवड
लोक उत्तर प्रदेशमधल्या प्रतापगढला भारताची 'आवळा राजधानी' म्हणून ओळखतात. इथले शेतकरी मोठ्या प्रमाणावर आवळ्याची शेती करतात. जिल्ह्याच्या अधिकृत वेबसाईटवरही प्रतापगढचा उल्लेख 'आवळा शहर' (City of Aonla) असा केलाय. केंद्र सरकारने 'वन डिस्ट्रिक्ट वन प्रॉडक्ट' (ODOP) योजनेअंतर्गत या जिल्ह्यासाठी आवळ्याची मुख्य उत्पादन म्हणून निवड केलीये.
देशात सर्वात जास्त आवळ्याचं उत्पादन उत्तर प्रदेशमध्ये होतं. देशभरातल्या एकूण उत्पादनापैकी जवळपास ६० टक्के आवळा एकट्या यूपीत पिकतो. यात प्रतापगढ हे मुख्य केंद्र आहे. या जिल्ह्यातले शेतकरी तब्बल २०,००० हेक्टरवर आवळ्याच्या बागा फुलवतात.
35
आवळ्याचे प्रकार
प्रतापगढचे शेतकरी फक्त कच्चा आवळा बाजारात पाठवत नाहीत. ते विकण्यापूर्वी या फळापासून अनेक वेगवेगळे प्रॉडक्ट्स तयार करतात. स्थानिक व्यावसायिक आवळ्याची कॅंडी, मुरांबा, ज्यूस, लोणचं, पावडर आणि मिठाई बनवतात. कच्चा माल विकण्यासोबतच या प्रोसेसिंगमुळे विक्रेत्यांना जास्तीची कमाई होते. ODOP योजनेमुळे स्थानिकांना आवळ्याच्या प्रॉडक्ट्सचं प्रोसेसिंग, पॅकेजिंग आणि मार्केटिंग करण्यावर जास्त लक्ष केंद्रित करायला मदत मिळालीये.
प्रतापगढच्या आवळ्याला आणखी एक खास ओळख मिळालीये. मार्च २०२३ मध्ये या फळाला जिओग्राफिकल इंडिकेशन (GI) टॅग मिळाला. ODOP पोर्टलनुसार, प्रतापगढच्या आवळ्याचा रंग हिरवट-पिवळा असतो आणि त्याची चव एक वेगळीच आंबट-तुरट असते. या GI टॅगमुळे इथल्या स्थानिक आवळ्याला बाजारात एक विशेष ओळख मिळालीये.
55
शेकडोहून अधिक प्रोसेसिंग युनिट्स
पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी सप्टेंबर २०२६ मध्ये त्यांच्या 'मन की बात' कार्यक्रमात प्रतापगढच्या आवळा उद्योगाचा उल्लेख केला होता. त्यांनी ODOP योजनेमुळे निर्माण झालेल्या व्यवसायाच्या संधींबद्दल सांगितलं. आवळा कॅंडी, मुरांबा, ज्यूस, लोणचं आणि पाचक पावडर बनवणाऱ्या महिला बचत गटांचंही त्यांनी कौतुक केलं. जिल्ह्यात जवळपास १०० आवळा प्रोसेसिंग युनिट्स चालतात, असंही त्यांनी नमूद केलं.
पूर्वी आवळा फक्त ठराविक हंगामातच मिळायचा. पण आता तो कॅंडी, ज्यूस, मुरांबा आणि पावडरच्या रूपात वर्षभर ग्राहकांपर्यंत पोहोचतो. या व्हॅल्यू ॲडिशनमुळे स्थानिक शेतकरी, महिला गट आणि छोट्या व्यवसायांसाठी नवीन संधी निर्माण झाल्या आहेत.
