आपण रोज जे मीठ खातो, ते समुद्राच्या पाण्यापासून तयार होतं हे तुम्हाला माहिती आहे का? समुद्राच्या खवळलेल्या पाण्यापासून ते आपल्या जेवणात वापरल्या जाणाऱ्या पांढरेशुभ्र आयोडाइज्ड मिठापर्यंतचा प्रवास कसा असतो, याची संपूर्ण माहिती इथे जाणून घेऊया.
समुद्राचं पाणी ते पांढरंशुभ्र मीठ: मीठ बनवण्यामागचं सायन्स!
समुद्रात पाहिलं तर अथांग पाणी दिसतं... पण किनाऱ्यावर मात्र आपल्या जेवणातलं पांढरंशुभ्र मीठ तयार होतं, हे माहितीये का? लाटांनी उसळणारं ते खारं पाणी, आपल्या डायनिंग टेबलवरच्या मोकळ्या आयोडाइज्ड मिठात कसं बदलतं? यामागची प्रक्रिया खूप इंटरेस्टिंग आहे. सूर्यप्रकाश, वारा आणि वैज्ञानिक शुद्धीकरण या सगळ्या गोष्टी एकत्र आल्यावरच आपल्याला मीठ मिळतं. चला, समुद्राच्या पाण्यापासून मिठाचं पॅकेट तयार होईपर्यंतचा प्रवास पाहूया.
26
समुद्राचं पाणी खारट का असतं?
जेव्हा पृथ्वीवरच्या खडकांवर पाऊस पडतो, तेव्हा ते पाणी खडकांमधील सोडियम आणि क्लोराईडसारखी खनिजं स्वतःमध्ये विरघळवून घेतं. हे पाणी ओढे आणि नद्यांमधून वाहत जाऊन समुद्राला मिळतं. समुद्रातलं पाणी सूर्याच्या उष्णतेमुळे वाफ बनून आकाशात जातं, पण त्यातले क्षार मात्र समुद्रातच राहतात. कोट्यवधी वर्षांपासून हीच प्रक्रिया सुरू असल्यामुळे समुद्राच्या पाण्यात क्षारांचं प्रमाण खूप वाढलं आहे. साधारणपणे, समुद्राच्या पाण्यात ३.५% क्षार असतात. म्हणजे प्रत्येक लिटर पाण्यात सुमारे ३५ ग्रॅम मीठ असतं, ज्यात जास्त करून सोडियम क्लोराईड असतं.
36
मिठागरे: जिथे समुद्राचं पाणी सुकवून मीठ बनवतात
समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ मिळवण्यासाठी प्रामुख्याने 'सोलर इव्हॅपोरेशन' (Solar Evaporation) म्हणजे सौर बाष्पीभवन पद्धत वापरतात. यासाठी समुद्रकिनारी कमी खोल असलेले मोठे चौकोनी वाफे किंवा आगरं तयार करतात, ज्यांना आपण मिठागरं म्हणतो. समुद्राला भरती आल्यावर किंवा मोठ्या पंपांच्या साहाय्याने हे पाणी मिठागरांमध्ये सोडलं जातं. भारतात गुजरातच्या कच्छमध्ये, तामिळनाडूतील तुतिकोरिनमध्ये आणि आंध्र प्रदेशातील काकिनाडा व विशाखापट्टणमच्या किनारी भागात हजारो एकरांवर अशी मिठागरं दिसतात.
46
बाष्पीभवन आणि कच्चं मीठ गोळा करण्याची प्रक्रिया
मिठागरातल्या पाण्यावर सूर्यप्रकाश आणि वारा यांचा मारा सुरू झाला की बाष्पीभवन सुरू होतं. जसजसे दिवस जातात, तसतसं पाणी कमी होऊन क्षारांचं प्रमाण वाढत जातं. पाणी पूर्णपणे आटल्यावर, मिठागराच्या तळाशी कच्च्या मिठाचा जाड थर जमा होतो. हे कच्चं मीठ कामगार किंवा ट्रॅक्टरच्या मदतीने गोळा करून त्याचे ढीग लावतात. पण या टप्प्यावर हे मीठ राखाडी किंवा तपकिरी रंगाचं असतं. यात माती, वाळू आणि मॅग्नेशियम, कॅल्शियमसारखी इतर रसायनंही असतात. त्यामुळे ते थेट खाण्यासाठी वापरता येत नाही.
56
रिफायनिंग प्रोसेस: मिठाला पांढरं आणि शुद्ध बनवणारी प्रक्रिया
गोळा केलेलं कच्चं मीठ थेट प्रोसेसिंग प्लांटमध्ये पाठवलं जातं. तिथे ते खाण्यायोग्य बनवण्यासाठी साफ आणि रिफाइन केलं जातं. • वॉशिंग: कच्च्या मिठातील वाळू आणि माती काढण्यासाठी ते स्वच्छ खाऱ्या पाण्याने धुतलं जातं. साध्या पाण्याने धुतल्यास मीठ विरघळेल, म्हणून खास तयार केलेल्या खाऱ्या पाण्यानेच ही स्वच्छता करतात.
• शुद्धीकरण: यानंतर मीठ विरघळवून, पुन्हा क्रिस्टलायझेशन (Crystallization) प्रक्रियेद्वारे त्याचे शुद्ध पांढरे स्फटिक बनवले जातात. या वैज्ञानिक प्रक्रियेमुळे मिठाला पूर्ण पांढरा रंग आणि शुद्धता मिळते.
66
आयोडिन आणि अँटी-केकिंग एजंट्स का मिसळतात?
रिफाइन झालेल्या मिठाला आपल्या घरातल्यासारखं मोकळं आणि सुटसुटीत बनवण्यासाठी त्यात दोन महत्त्वाचे घटक मिसळले जातात.
१. आयोडिन: आपल्या शरीरातील थायरॉईड ग्रंथीचं काम व्यवस्थित चालावं आणि आरोग्याच्या समस्या टाळता याव्यात, यासाठी सरकारी नियमांनुसार मिठात ठराविक प्रमाणात आयोडिन मिसळलं जातं.
२. अँटी-केकिंग एजंट्स: मीठ हवेतील ओलावा शोषून घेतं आणि त्याचे खडे तयार होतात. असं होऊ नये आणि मीठ पॅकेटमध्ये नेहमी मोकळं राहावं, यासाठी त्यात सुरक्षित अँटी-केकिंग केमिकल्स टाकतात.
ही सगळी प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर, क्वालिटी चेक करून आयोडाइज्ड मीठ वेगवेगळ्या वजनाच्या पॅकेटमध्ये भरून बाजारात आणि आपल्या घरापर्यंत पोहोचवलं जातं. निसर्गाच्या ऊर्जेचा वापर करून मीठ बनवण्याची ही पद्धत पर्यावरणाला हानी न पोहोचवणारी, स्वस्त आणि नैसर्गिक आहे.
