Monsoon Deficit : देशात पावसाची 15 टक्के तूट, एल निनोमुळे खरीप पिकांना धोका

देशात यंदा पावसाची १५ टक्के तूट नोंदवली गेली आहे. वाढत्या 'एल निनो'च्या प्रभावामुळे पिकांना धोका निर्माण झाला आहे. मात्र, जुलैमध्ये चांगला पाऊस झाल्याने आणि पेरण्या पूर्ण झाल्याने खरीप पिकांवरील संकट काहीसं टळलं आहे.

नवी दिल्ली : आयसीआयसीआय बँक रिसर्चने (ICICI Bank Research) त्यांच्या ताज्या कृषी अहवालात एक महत्त्वाची माहिती दिली आहे. देशात यंदा सरासरीपेक्षा १५ टक्के कमी पाऊस झाला आहे. त्यातच आता 'एल निनो'चा (El Nino) प्रभाव वाढत असल्याने येत्या काळात पावसाला मोठा फटका बसू शकतो.

पण या अहवालात एक दिलासादायक बाबही सांगितली आहे. जुलै महिन्यात चांगला पाऊस झाल्याने आणि खरिपाच्या पेरण्या जवळपास पूर्ण झाल्याने पिकांवरील धोका थोडा कमी झाला आहे. अहवालानुसार, "खरिपाच्या पेरण्या पूर्ण झाल्या आहेत. जुलैमध्ये झालेल्या अतिरिक्त पावसामुळे कमी पावसाचा फटका काही अंशी टळला आहे."

कोणत्या भागात किती पाऊस?

२१ सप्टेंबरपर्यंत देशात एकूण ७०४ मिमी पावसाची नोंद झाली आहे. हा पाऊस सरासरीपेक्षा १५ टक्क्यांनी कमी आहे. दक्षिण भारतात पावसाची सर्वाधिक म्हणजे २७ टक्के तूट आहे. त्याखालोखाल पूर्व भारतात २६ टक्के कमी पाऊस झाला आहे. मध्य आणि वायव्य भारतात पावसाची स्थिती थोडी बरी असली, तरी तिथेही अनुक्रमे ६ टक्के आणि १० टक्के तूट नोंदवली गेली आहे.

एल निनो आणि आयओडीचा प्रभाव

शेतीसाठी वाढता 'एल निनो' हा सर्वात मोठा धोका असल्याचा इशारा या अहवालात दिला आहे. निनो ३.४ (Nino 3.4) निर्देशांक २.५३ वर पोहोचला आहे. २०१५ मध्ये याच काळात तो २.१४ होता. पण दुसरीकडे, इंडियन ओशन डायपोल (IOD) निर्देशांक ०.७ वर पोहोचून सकारात्मक स्थितीत आला आहे. यामुळे "येत्या काळात एल निनोचे काही वाईट परिणाम कमी होण्यास मदत मिळेल," असं अहवालात म्हटलं आहे.

खरिपाच्या पेरण्या आणि पाणीसाठा

१८ सप्टेंबरपर्यंत देशात ११०.४ दशलक्ष हेक्टरवर खरिपाच्या पेरण्या झाल्या आहेत. गेल्या वर्षी याच काळात १११.९ दशलक्ष हेक्टरवर पेरण्या झाल्या होत्या. म्हणजेच यंदा पेरण्यांमध्ये १.३ टक्क्यांची घट झाली आहे. तरीही, सरासरी क्षेत्राच्या १०० टक्के पेरण्या पूर्ण झाल्या आहेत. खरिपातील सर्वात मोठं पीक असलेल्या तांदळाच्या पेरणी क्षेत्रात ३.७ टक्क्यांची घट झाली असून ते ४२.९ दशलक्ष हेक्टरवर आलं आहे. मात्र, डाळी आणि भरड धान्यांच्या पेरण्या वाढल्या आहेत.

धरणांमधील पाणीसाठ्याकडेही लक्ष देणं गरजेचं आहे. १७ सप्टेंबरपर्यंत देशातील धरणांमध्ये एकूण क्षमतेच्या ७१ टक्के पाणीसाठा होता. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत हा साठा ७९.४ टक्के आहे. पश्चिम, मध्य आणि पूर्व भारतातील धरणांमधील पाणीसाठा वाढत असल्याने "कमी पावसाच्या संकटात थोडा दिलासा मिळू शकतो," असं अहवालात नमूद केलं आहे. पण दक्षिण भारतातील धरणांमध्ये फक्त ५२ टक्केच पाणीसाठा उरला आहे.

वायव्य भारताच्या काही भागांतून नैऋत्य मोसमी पावसाने आधीच परतीचा प्रवास सुरू केला आहे. त्यामुळे वाढता एल निनो आणि पावसाचं असमान प्रमाण हे येत्या काळात शेतीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मुद्दे ठरणार आहेत.