Passive Euthanasia: १३ वर्षांची कोमातील झुंज अखेर संपली, पॅसिव्ह युथेनेशियाची परवानगी मिळालेल्या हरीश राणाचं निधन

Passive Euthanasia: भारतात पॅसिव्ह युथेनेशियाची (इच्छामरण) परवानगी मिळालेले पहिले व्यक्ती, हरीश राणा, यांचं १३ वर्ष कोमात राहिल्यानंतर निधन झालं आहे. या केसमुळे सन्मानाने जगण्याचा आणि मरण्याचा हक्क यावर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे.

दिल्ली: १३ वर्षांपासून कोमात असलेल्या हरीश राणाची झुंज अखेर संपली आहे. भारतात ज्या व्यक्तीला पहिल्यांदा पॅसिव्ह युथेनेशियाची (Passive Euthanasia) परवानगी मिळाली होती, त्या ३१ वर्षीय हरीशचं मंगळवारी दिल्लीतील एम्स (AIIMS) रुग्णालयात निधन झालं. या घटनेमुळे आयुष्य, कायदा आणि सन्मान यांच्यातील एका मोठ्या लढाईचा शेवट झाला आहे.

२०१३ पासून थांबलेलं आयुष्य

हरीशची कहाणी २०१३ मध्ये एका भीषण अपघाताने सुरू झाली. त्यावेळी तो पंजाब युनिव्हर्सिटीमध्ये बीटेकचा विद्यार्थी होता. एका इमारतीच्या चौथ्या मजल्यावरून पडल्याने त्याच्या डोक्याला गंभीर दुखापत झाली आणि तो कायमचा कोमात गेला.

गेली १३ वर्षं तो फक्त कृत्रिम पोषण आणि अधूनमधून ऑक्सिजनच्या आधारावर जगत होता. त्याच्या प्रकृतीत कधीच सुधारणा झाली नाही. तो बरा होण्याची कोणतीही शक्यता नाही, असं डॉक्टरांनी अनेकदा स्पष्ट केलं होतं.

एवढं असूनही, त्याचं कुटुंब त्याच्यासोबत खंबीरपणे उभं होतं.

सुप्रीम कोर्टानेही नंतर आपल्या निरीक्षणात म्हटलं होतं की, "त्याच्या कुटुंबाने त्याची साथ कधीच सोडली नाही."

सर्वकाही बदलणारा ऐतिहासिक निर्णय

यावर्षी ११ मार्च रोजी, भारताच्या कायदेशीर आणि नैतिक इतिहासातील एका महत्त्वाच्या क्षणी, सुप्रीम कोर्टाने हरीश राणासाठी पॅसिव्ह युथेनेशियाला परवानगी दिली. देशातील ही पहिलीच केस होती.

न्यायमूर्ती जे. बी. पारडीवाला आणि के. व्ही. विश्वनाथन यांच्या खंडपीठाने या भावनिक मुद्द्यावर निर्णय देताना, कलम २१ अंतर्गत सन्मानाने मरण्याच्या हक्काला पुन्हा एकदा अधोरेखित केलं.

कोर्टाने नमूद केलं की, हरीशला फक्त नळीद्वारे (percutaneous endoscopic gastrostomy) कृत्रिम अन्न दिलं जात होतं आणि मेडिकल बोर्डाच्या मते, उपचार सुरू ठेवण्याचा अर्थ फक्त त्याचं जैविक अस्तित्व टिकवून धरणं होतं, कारण तो बरा होण्याची शक्यता शून्य होती.

सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, कोर्टाने स्पष्ट केलं: "जेव्हा प्राथमिक आणि दुय्यम मेडिकल बोर्डानेच लाईफ सपोर्ट काढण्याची शिफारस केली आहे, तेव्हा कोर्टाने हस्तक्षेप करण्याची गरज नाही."

कोर्टाने केंद्र सरकारला पॅसिव्ह युथेनेशियावर एक सर्वसमावेशक कायदा तयार करण्याचा विचार करण्यासही सांगितलं.

कुटुंबाचा वेदनादायी पण निःस्वार्थ निर्णय

हरीशचे आई-वडील, अशोक आणि निर्मला राणा यांच्यासाठी हा निर्णय दिलासा देणारा नव्हता, तर मुलाच्या सन्मानासाठी होता.

निकालानंतर कुटुंबाने म्हटलं होतं की, लाईफ सपोर्ट काढल्याने त्यांना वैयक्तिकरित्या कोणताही फायदा होणार नाही. उलट, या निर्णयामुळे अशाच परिस्थितीत असलेल्या इतरांना मदत होईल, अशी त्यांना आशा होती.

त्याच्या वडिलांनी म्हटलं होतं की, पॅसिव्ह युथेनेशियामुळे "अनेक वर्षांच्या कधीही न संपणाऱ्या त्रासानंतर हरीशला सन्मान परत मिळेल."

त्यांच्या या शब्दांना आता अधिक वजन प्राप्त झालं आहे.

एम्समधील शेवटचे दिवस

१४ मार्च रोजी हरीशला गाझियाबादमधील त्याच्या घरातून दिल्लीतील एम्सच्या पॅलिएटिव्ह केअर युनिटमध्ये (डॉ. बी. आर. आंबेडकर इन्स्टिट्यूट रोटरी कॅन्सर हॉस्पिटल) हलवण्यात आलं.

डॉ. सीमा मिश्रा (ॲनेस्थेशिया आणि पॅलिएटिव्ह मेडिसिन विभाग प्रमुख) यांच्या नेतृत्वाखालील एका विशेष टीमवर ही प्रक्रिया अत्यंत संवेदनशीलतेने पार पाडण्याची जबाबदारी होती.

न्यूरोसर्जरी, ऑन्को-ॲनेस्थेशिया, मानसोपचार आणि पॅलिएटिव्ह केअरमधील डॉक्टरांनी मिळून कोर्टाच्या निर्देशानुसार एक "विशेष योजना" तयार केली, जेणेकरून संपूर्ण प्रक्रियेत त्याचा सन्मान राखला जाईल.

पुढील काही दिवसांत त्याला दिलं जाणारं कृत्रिम पोषण हळूहळू बंद करण्यात आलं.

मंगळवारी त्याने शांतपणे अखेरचा श्वास घेतला.

पॅसिव्ह युथेनेशिया म्हणजे काय?

पॅसिव्ह युथेनेशिया म्हणजे रुग्णाला जिवंत ठेवण्यासाठी आवश्यक असलेले उपचार (life-sustaining treatment) थांबवणे किंवा काढून घेणे.

भारतात याबद्दलचा कायदा हळूहळू बदलत गेला आहे:

• २०१८ मध्ये, सुप्रीम कोर्टाने पॅसिव्ह युथेनेशिया आणि सन्मानाने मरण्याच्या हक्काला मूलभूत अधिकार म्हणून मान्यता दिली.
• कोर्टाने "ॲडव्हान्स मेडिकल डायरेक्टिव्ह" (Advance Medical Directives) वापरण्यास परवानगी दिली.
• २०२३ मध्ये, नियम अधिक सोपे करण्यात आले आणि लांबलचक कायदेशीर प्रक्रियेऐवजी फक्त प्राथमिक आणि दुय्यम मेडिकल बोर्डाच्या मंजुरीची अट घालण्यात आली.

हरीश राणाची केस या नियमांची प्रत्यक्षात अंमलबजावणी करणारी देशातील पहिली केस ठरली आहे.