Artificial Intelligence : हवामान बदलाच्या अभ्यासात AI ची एन्ट्री, पण शास्त्रज्ञांची चिंता का वाढली?

हवामान बदलाचा अभ्यास आणि हवामानाचा अंदाज वर्तवण्याच्या पद्धतीत आर्टिफिशियल इंटेलिजन्समुळे मोठे बदल होत आहेत. यात अनेक नव्या संधी असल्या तरी पारदर्शकता आणि विश्वासार्हतेबाबत शास्त्रज्ञांच्या मनात अजूनही शंका आहेत.

मुंबई : हवामान बदलाच्या अभ्यासात आर्टिशिअल इंटेलिजन्समुळे असे काही बदल होत आहेत, ज्याचा शास्त्रज्ञांनी विचारही केला नव्हता. आधी AI चा वापर फक्त कामं सोपी करण्यासाठी व्हायचा. पण आता हवामानाचा अचूक अंदाज वर्तवणे, अंतराळातून पर्यावरणातील बदलांवर लक्ष ठेवणे, ऊर्जा प्रणालीचा अभ्यास करणे आणि भविष्यातील हवामानाच्या धोक्यांचा वेध घेणे यासाठी AI चा वापर होत आहे.

जगभरात हवामान बदलाचे परिणाम आता तीव्र होत आहेत. त्यामुळे पर्यावरणाच्या या अवाढव्य डेटावर वेगाने आणि अचूकपणे काम करण्यासाठी शास्त्रज्ञ नवनवीन मार्ग शोधत आहेत.

अशा वेळी AI हे एक अत्यंत प्रभावी साधन म्हणून समोर आलं आहे. माणसाला सहजासहजी न दिसणारे हवामानातील बदल आणि पॅटर्न शोधण्यात AI शास्त्रज्ञांना मोठी मदत करत आहे. तज्ज्ञांच्या मते, हवामानाचा अंदाज वर्तवण्यात AI चा वापर ही आतापर्यंतची सर्वात मोठी क्रांती आहे.

जुन्या पद्धतींच्या तुलनेत आधुनिक AI सिस्टीम खूप कमी कॉम्प्युटिंग पॉवर वापरून हवामानाचा अचूक अंदाज देऊ शकतात. यासाठी त्या जुन्या हवामान नोंदींचा अभ्यास करतात. पण, भविष्यातील हवामानाचा अंदाज वर्तवणे हे एक वेगळेच आव्हान असल्याचे हवामान मॉडेलिंगवर काम करणाऱ्या संशोधकांचे म्हणणे आहे.

रोजच्या हवामानाचा अंदाज आणि भविष्यातील हवामानाचा वेध यात मोठा फरक आहे. भविष्यात काय होईल हे सांगण्यासाठी शास्त्रज्ञ फक्त जुन्या नोंदींवर अवलंबून राहू शकत नाहीत. त्यामुळे जुन्या भौतिकशास्त्रावर आधारित मॉडेल्सना पूर्णपणे बाजूला न काढता, त्यांच्यासोबत AI चा वापर करणे हाच सर्वात योग्य मार्ग असल्याचे अनेक तज्ज्ञांना वाटते.

हवामानाच्या अंदाजापलीकडेही AI ची मोठी झेप

पृथ्वीवर रिअल-टाइम लक्ष ठेवण्याच्या पद्धतीतही AI मुळे मोठे बदल होत आहेत. 'ग्लोबल अर्थ ॲनालिटिक्स इन्स्टिट्यूट'च्या हवामान संशोधक डॉ. एलेना हार्टवेल यांच्या मते, मशीन-लर्निंग सिस्टीम सॅटेलाइट इमेजेसचा वेगाने अभ्यास करू शकतात. यामुळे जंगले, हिमनद्या, समुद्रकिनारे आणि परिसंस्थेतील बदल लगेच ओळखता येतात.

याशिवाय मिथेन वायूच्या उत्सर्जनावर लक्ष ठेवणे, पर्यावरणाची हानी ओळखणे आणि जमिनीच्या वापरातील बदल टिपणे यासाठीही AI चा वापर होत आहे. ज्या कामांसाठी आधी कित्येक महिने लागायचे, ती कामं आता काही तासांत पूर्ण होत आहेत. ऊर्जा क्षेत्रातही, विशेषतः रिन्यूएबल एनर्जीचा अंदाज आणि ग्रिड मॅनेजमेंट सुधारण्यासाठी AI ची मदत होत आहे.

सौर आणि पवन ऊर्जेचा अचूक अंदाज आल्यामुळे विजेची मागणी आणि पुरवठा यात चांगला समतोल राखता येतो. तसेच, जास्तीत जास्त स्वच्छ ऊर्जा पॉवर नेटवर्कमध्ये जोडता येते. धोरणात्मक विश्लेषणातही AI चा मोठा फायदा होऊ शकतो, असे संशोधकांना वाटते. भविष्यातील हवामानाचे धोके ओळखून, सरकारी धोरणांचे परिणाम आणि पर्यावरण रक्षणाच्या उपाययोजनांची परिणामकारकता तपासण्यासाठी ॲडव्हान्स मॉडेल्सचा वापर करता येईल.

AI बद्दल एवढा उत्साह असला तरी, या तंत्रज्ञानासोबत काही मोठी आव्हानेही आहेत, असा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे. यात सर्वात मोठी चिंता विश्वासार्हता आणि पारदर्शकतेची आहे. AI सिस्टीम अतिशय खात्रीशीर वाटणारे निकाल देऊ शकते, पण ते वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य आहेत की नाही, हे शास्त्रज्ञांना तपासावेच लागते. एखादा अंदाज वरवर बरोबर वाटला, तरी तो नेहमीच अचूक असेल असे नाही.

दुसरी मोठी समस्या म्हणजे असमानता. बहुतांश प्रगत AI इन्फ्रास्ट्रक्चर हे विकसित देशांमध्येच आहे. त्यामुळे हवामान संशोधनातील दरी आणखी वाढण्याची भीती आहे. जर हे तंत्रज्ञान सर्वांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न झाले नाहीत, तर हवामान बदलाचा सर्वाधिक फटका बसणाऱ्या देशांना भविष्यातील AI संशोधनात योग्य स्थान मिळणार नाही.

AI च्या वाढत्या ऊर्जेच्या वापरावरूनही मोठी चर्चा सुरू आहे. हवामानाचा अभ्यास करणाऱ्या AI सिस्टीम्सना इतर मोठ्या AI सिस्टीम्सच्या तुलनेत कमी ऊर्जा लागते. तरीही, वेगाने वाढणाऱ्या कॉम्प्युटिंग इन्फ्रास्ट्रक्चरमुळे पर्यावरणावर काय परिणाम होत आहे, याचा अभ्यास संशोधक करत आहेत.

भविष्यात AI हे हवामान संशोधनाचा एक अविभाज्य भाग बनेल, अशी अनेक शास्त्रज्ञांना अपेक्षा आहे. भविष्यातील सिस्टीम्स जुन्या नोंदींचा अभ्यास करून, हवामानाचे नवे धोके ओळखण्यात आणि नेक्स्ट-जनरेशन क्लायमेट मॉडेल्स विकसित करण्यात मोठी मदत करू शकतील.

पण, संशोधक एका गोष्टीवर नेहमी भर देतात की, AI ने शास्त्रज्ञांच्या निर्णयांना मदत केली पाहिजे, त्यांची जागा घेऊ नये. AI चे निकाल समजून घेण्यासाठी आणि हवामानाबाबतचे निर्णय भक्कम पुराव्यांवर आधारित असल्याची खात्री करण्यासाठी मानवी कौशल्य, निरीक्षणे आणि प्रत्यक्ष ज्ञान हेच सर्वात महत्त्वाचे ठरणार आहे.