कृत्रिम उपग्रह नेटवर्क वाढताहेत, अवकाशातील कचरा पृथ्वीवर पडण्याची भीती

पृथ्वीवर परतणाऱ्या कृत्रिम उपग्रहांचे अवशेष मानवांसाठी धोकादायक ठरू शकतात, असं एका कॅनेडियन अभ्यासात म्हटलं आहे. हे अवशेष पूर्णपणे न जळता पृथ्वीवर पडल्यास जीवितहानी होण्याची शक्यता ४०% पर्यंत आहे. 

पृथ्वीच्या कक्षेत अधिकाधिक कृत्रिम उपग्रह प्रक्षेपित केले जात आहेत. SpaceX सारख्या कंपन्या उपग्रहांची मुदत संपल्यावर त्यांना पृथ्वीच्या वातावरणात पुन्हा आणून जाळून टाकत आहेत (डी-कमिशन). स्टारलिंक (Starlink) हे SpaceX चे जगातील सर्वात मोठे सॅटेलाइट नेटवर्क आहे. अशाप्रकारे, जेव्हा उपग्रह पृथ्वीच्या वातावरणात पुन्हा प्रवेश करतात, तेव्हा त्यांचे अवशेष पृथ्वीवरील जीवसृष्टीला धोका पोहोचवतील का, अशी चिंता व्यक्त केली जात आहे. यासंदर्भात कॅनडातील संशोधकांनी केलेल्या एका नवीन अभ्यासात गंभीर निष्कर्ष समोर आले आहेत.

कृत्रिम उपग्रह पूर्णपणे जळाला नाही तर काय होईल?

युनिव्हर्सिटी ऑफ ब्रिटिश कोलंबियामधील इव्हान राइट यांच्या नेतृत्वाखालील टीमने ११ वेगवेगळ्या सॅटेलाइट मेगाकॉन्स्टेलेशन्सचा अभ्यास केला. एकूण ७३,३६९ कृत्रिम उपग्रहांचा समावेश असलेला हा समूह वातावरणात परत आल्यावर काय होऊ शकते, याचे मूल्यांकन संशोधकांनी या अभ्यासात केले. जर कृत्रिम उपग्रह पूर्णपणे न जळता त्याचे अवशेष पृथ्वीवर पडले, तर पृथ्वीवरील लोकांना इजा किंवा मृत्यू होण्याची शक्यता ४० टक्क्यांपर्यंत आहे, असे या अभ्यासात म्हटले आहे. जगभरात हजारो उपग्रह प्रक्षेपित करण्याची स्पर्धा सुरू असताना, प्रत्येकाचा छोटासा भाग जरी शिल्लक राहिला, तरी पृथ्वीवरील लोकांसाठी धोका लक्षणीयरीत्या वाढेल, असेही त्यांनी सांगितले.

ॲल्युमिनियमसारखे कमी मेल्टिंग पॉइंट असलेले पदार्थ पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना पूर्णपणे जळून जाण्याची शक्यता जास्त असते. पण स्टेनलेस स्टील, टायटॅनियम, टंगस्टन, बेरिलियम आणि सिलिकॉन कार्बाइडसारखे पदार्थ पूर्णपणे नष्ट न होता शिल्लक राहू शकतात. हे पदार्थ सामान्यतः इंधन टाक्या आणि रिएक्शन व्हील्ससाठी वापरले जातात. जेव्हा उपग्रह वेगाने वातावरणात प्रवेश करतात, तेव्हा एअरोडायनॅमिक दाबामुळे ते तुटतात. त्याच वेळी, उच्च तापमानामुळे वस्तूंचे लहान कणांमध्ये रूपांतर होते. तरीही, मोठे कृत्रिम उपग्रह पूर्णपणे न जळण्याची शक्यता असू शकते, असा इशारा संशोधकांनी दिला आहे.

सध्याचे अनेक नियम फक्त एका उपग्रहाचा विचार करून बनवले आहेत आणि हजारो उपग्रहांच्या अवशेषांमुळे होणाऱ्या एकत्रित परिणामाचे मूल्यांकन अद्याप केलेले नाही, असे या अभ्यासात नमूद केले आहे. जर अशा अवशेषांना नियंत्रित करून विशिष्ट ठिकाणी उतरवले नाही, तर हे उपग्रहांचे अवशेष कोणत्याही ठिकाणी पडून पृथ्वीवरील पायाभूत सुविधा आणि विमान वाहतुकीसाठी धोका निर्माण करू शकतात, असेही या अभ्यासात म्हटले आहे.