SUPARCO EO-3 Controversy : पाकिस्तानचा सॅटेलाईट तर उडाला, पण पहिल्याच फोटोवरून झाला मोठा घोळ!

पाकिस्तानने २५ एप्रिलला चीनच्या रॉकेटने आपला EO-3 हा पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह (Earth observation satellite) लॉंच केला. पाकिस्तानची अंतराळ संस्था SUPARCO साठी हा एक मोठा टप्पा होता. पण या सॅटेलाईटने पाठवलेला 'पहिला फोटो' म्हणून जो फोटो व्हायरल झाला.

SUPARCO EO-3 Controversy : २५ एप्रिलला पाकिस्तानमध्ये सोशल मीडियावर एकच जल्लोष सुरू होता. देशाची अंतराळ संस्था SUPARCO ने चीनच्या लॉन्ग मार्च ६ रॉकेटच्या मदतीने आपला EO-3 हा पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह यशस्वीपणे अवकाशात पाठवला होता. चीनच्या ताइयुआन लॉंच सेंटरवरून हे प्रक्षेपण झालं. हा PRSC-EO मालिकेतील तिसरा आणि शेवटचा उपग्रह होता.

आणि आता, पाकिस्तानच्या लोकांना सांगण्यात आलं की ते सॅटेलाईटचा पहिला फोटो पाहत आहेत - कराची पोर्टचा एक हाय-रिझोल्यूशन एरियल फोटो. पाकिस्तानने अंतराळ क्षेत्रात मोठी झेप घेतल्याचा हा पुरावा म्हणून सादर केला जात होता.

पण हा आनंद काही तासच टिकला. काही स्वतंत्र संशोधकांनी जेव्हा हा फोटो SUPARCO च्याच वेबसाइटवरील माहितीशी ताडून पाहिला, तेव्हा एक मोठा घोळ समोर आला. या फोटोवरची तारीख तर लॉंचच्या कित्येक महिने आधीची, म्हणजे २०२५ मधली होती.

म्हणजेच, जो फोटो एक ऐतिहासिक कामगिरी म्हणून हजारो अकाऊंटवरून शेअर केला गेला, त्याचा नव्या सॅटेलाईटशी काहीही संबंध नव्हता. तो एक जुना, संग्रहित केलेला फोटो होता. किंवा वाईटात वाईट म्हणजे, जी गोष्ट घडलीच नाही, ती घडल्याचं भासवण्याचा हा एक जाणीवपूर्वक केलेला प्रयत्न होता.

हा प्रकार महत्त्वाचा आहे, कारण ही केवळ एक चूक नाही. SUPARCO चा गेल्या ६० वर्षांचा इतिहास पाहिला, तर कामगिरीपेक्षा दिखाव्यावरच जास्त भर दिल्याचं दिसतं. EO-3 चा फोटो हा त्याच सवयीचा एक नवीन नमुना आहे.

पाकिस्तानचा अंतराळ कार्यक्रम १९६१ मध्ये सुरू झाला. म्हणजे भारताच्या ISRO पेक्षा आठ वर्षे आधी. पण ही आघाडी पुढच्या काही दशकांत पाकिस्तानने पूर्णपणे गमावली.

१९८४ मध्ये ITU ने पाकिस्तानला पाच ऑर्बिटल स्लॉट दिले होते. पण १९९५ पर्यंत पाकिस्तान एकही सॅटेलाईट लॉंच करू शकला नाही. मुदतवाढ मिळूनही ते अपयशी ठरले आणि त्यांनी आपल्या महत्त्वाच्या चार जागा गमावल्या. त्या जागा आता परत मिळणार नाहीत.

SUPARCO च्या Badr-B लॉंचचा घोळ

२००१ मध्ये, SUPARCO ने Badr-B (याला Badr-2 असंही म्हणतात) नावाचा सॅटेलाईट मोठ्या गाजावाजात लॉंच केला. पण लवकरच तो नियंत्रणाबाहेर गेला आणि अंतराळात हरवला. यावर जाहीरपणे काहीच बोललं गेलं नाही आणि जणू काही घडलंच नाही, अशा थाटात कार्यक्रम पुढे सुरू राहिला.

कामगिरी फुगवून सांगण्याचा सर्वात मोठा प्रकार कदाचित २००२ मध्ये घडला, जेव्हा तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष परवेझ मुशर्रफ यांनी Paksat-1 मिळवल्यानंतर जाहीर केलं की पाकिस्तानचा अंतराळ कार्यक्रम भारतापेक्षा पुढे आहे. पण मुशर्रफ जे बोलले नाहीत, ते नंतर समोर आलं. Paksat-1 हा पाकिस्तानने बनवलेला सॅटेलाईट नव्हताच.

तो मूळात इंडोनेशियासाठी बनवलेला एक सॅटेलाईट होता, जो बॅटरीच्या समस्येमुळे निकामी झाला होता. तोच सदोष सॅटेलाईट पाकिस्तानने सुमारे ५० लाख डॉलर्समध्ये विकत घेतला आणि त्याला Paksat-1 असं नाव दिलं. अनेक मालकांकडून फिरून तो पाकिस्तानच्या हाती आला होता आणि पाकिस्तानने तो देशांतर्गत यश म्हणून जगासमोर सादर केला.

EO-3 चं प्रकरण याच इतिहासाचा एक भाग आहे. अर्थात, EO-3 सॅटेलाईट खरा आहे. SUPARCO च्या म्हणण्यानुसार, तो पूर्णपणे पाकिस्तानमधील सॅटेलाईट रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट सेंटरमध्ये डिझाइन आणि तयार करण्यात आला आहे. शेती, आपत्ती व्यवस्थापन, शहर नियोजन आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी हाय-रिझोल्यूशन फोटो मिळवणे हा त्याचा उद्देश आहे.

पण आजच्या काळात, जिथे कोणीही फोटोची माहिती (metadata) तपासू शकतं, तिथे असा खोटेपणा लगेच पकडला जातो. आणि जेव्हा तो पकडला जातो, तेव्हा त्याखालची खरी कामगिरीसुद्धा झाकोळली जाते.

पाकिस्तानने एक सॅटेलाईट यशस्वीपणे कक्षेत पोहोचवला. ही एक चांगली बातमी होती. पण ही हेडलाईन देण्याऐवजी, SUPARCO ने स्वतःच टीकाकारांच्या हातात एक सोपं कोलीत दिलं. ही एजन्सी अनेक दशकांपासून वेगवेगळ्या रूपात हेच करत आली आहे.

फक्त नावं आणि सॅटेलाईट बदलतात. पण सत्य लपवून दिखावा करण्याची सवय मात्र बदललेली नाही, हेच या आठवड्यातील घटनांवरून स्पष्ट होतंय.