झाडांवर राहणाऱ्या लाल मुंग्या गोळा करून त्यांची झणझणीत चटणी बनवण्यापासून ते थेट हॉटेलच्या मेन्यूमध्ये पोहोचण्यापर्यंतचा या चटणीचा प्रवास खरंच थक्क करणारा आहे.
हॉटेलच्या मेन्यू कार्डवर तुम्ही कधी मुंग्यांची चटणी पाहिली आहे का? झाडांवर रांगेत चालणाऱ्या लाल मुंग्या पकडून त्यांची चटणी बनवली जाते, हे ऐकून अनेकांच्या भुवया उंचावतील. पण, ओडिशाच्या मयूरभंज जिल्ह्यातील लोकांसाठी ही काही नवीन गोष्ट नाही.
पिढ्यानपिढ्या इथल्या आदिवासी समाजाचा हा आवडता पदार्थ आहे. हीच लाल मुंग्यांची चटणी आता इंटरनेटवर तुफान व्हायरल होत आहे. जगभरात अनेक ठिकाणी कीटक खाण्याची परंपरा शतकानुशतके चालत आली आहे.
इंडोनेशिया आणि मलेशियासारख्या देशांप्रमाणेच आपल्या भारतातही अशा काही अनोख्या खाद्यपरंपरा आहेत. यात ओडिशाच्या या लाल मुंग्यांच्या चटणीने आपल्या वेगळ्या चवीमुळे आणि परंपरेमुळे संपूर्ण देशाचं लक्ष वेधून घेतलं आहे.
25
'काई चटणी'ला मिळालाय जीआय टॅग!
इंग्रजीत 'रेड विव्हर अँट्स' (Red Weaver Ants) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या लाल मुंग्यांना स्थानिक लोक 'काई' (Kai) म्हणतात. म्हणूनच या मुंग्यांपासून बनवल्या जाणाऱ्या चटणीला 'काई चटणी' असं नाव पडलं.
हा फक्त एक वेगळा खाद्यपदार्थ नाही, तर यामागे एक मोठा संघर्ष दडलेला आहे. अनेक प्रयत्नांनंतर, २ जानेवारी २०२४ रोजी मयूरभंजच्या "सिमिलिपाल काई चटणी"ला अधिकृतपणे भौगोलिक मानांकन (GI Tag) देण्यात आलं आणि राष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळाली.
35
मुंग्या कशा पकडल्या जातात?
ही चटणी बनवण्याची पद्धत खूपच रंजक आहे. मयूरभंजच्या जंगलात जाणारे लोक झाडांच्या पानांवर मुंग्यांनी बनवलेली घरटी शोधतात. बहुतांश वेळा ही घरटी पहाटेच्या वेळीच गोळा केली जातात. लोक मुंग्यांसोबत त्यांची अंडीही काढून घेतात.
पण, हे काम वाटतं तितकं सोपं नाही. या लाल मुंग्यांनी चावा घेतल्यास त्वचेवर सुई टोचल्यासारख्या भयंकर वेदना होतात आणि फोडही येतात. त्यामुळे ही घरटी गोळा करणाऱ्या लोकांना खूप काळजीपूर्वक आणि सावधगिरीने काम करावं लागतं.
45
झणझणीत पारंपरिक रेसिपी
घरट्यातून मुंग्या आणि अंडी काळजीपूर्वक गोळा करून आणल्यानंतर, लोक ती स्वच्छ करतात आणि स्वयंपाकाला सुरुवात करतात. स्वच्छ केलेल्या मुंग्यांमध्ये मीठ, आलं, लसूण आणि सुक्या लाल मिरच्या टाकून वाटण तयार केलं जातं.
काही भागात चव वाढवण्यासाठी यात पुदिनाही घातला जातो. शेवटी तिखट आणि आंबट चवीचं अचूक प्रमाण असलेली, तोंडाला पाणी आणणारी भन्नाट चटणी तयार होते! स्थानिक लोक ही चटणी गरमागरम भात आणि नाचणीसारख्या पारंपरिक पदार्थांसोबत आवडीने खातात.
55
मुंग्यांमध्ये दडलेत एवढे पोषक घटक?
ही चटणी फक्त जंगलात राहणाऱ्या आदिवासींच्या स्वयंपाकघरापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. मयूरभंजच्या आठवडी बाजारातही ती विक्रीसाठी येते. एवढंच नाही, तर काही हॉटेल्समध्ये "लाल मुंग्यांची चटणी" असा खास बोर्ड लावून ती सर्व्ह केली जाते. तिखट आणि आंबट चवीच्या या अनोख्या मिश्रणाचा आस्वाद घेण्यासाठी अनेक लोक आवर्जून येतात.
सर्वांत आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे यात असलेले पोषक घटक. या चटणीमध्ये प्रोटीन, कॅल्शियम, लोह (Iron), झिंक आणि व्हिटॅमिन B-12 सारखे आवश्यक घटक भरपूर प्रमाणात असतात. त्यामुळे हा केवळ एक पारंपरिक पदार्थ नसून, शरीराला ताकद देणारा आहार आणि शेकडो आदिवासी कुटुंबांच्या उपजीविकेचं मुख्य साधन बनला आहे.
