Monthly Budget Plan : पगार आला की लगेच संपतो? असं बजेट बनवून पाहा... बचत नक्की वाढेल

पगार आला की पैसे कुठे खर्च होतात हेच समजत नाही का? उत्पन्नाची योग्य विभागणी करून, आधी बचत बाजूला काढून महिन्याचा खर्च कसा आटोक्यात ठेवायचा, याची सोपी बजेट पद्धत जाणून घ्या.

पगार आल्यावर पैसे कुठे जातात हेच समजत नाही का?

महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात पगार होतो. घरखर्च, किराणा, वीज बिल, प्रवास, मुलांचा खर्च, इंटरनेट, ईएमआय (EMI) अशा अनेक गोष्टींवर पैसे खर्च होतात. महिनाअखेरीस बँक खात्यातील शिल्लक पाहिल्यावर प्रश्न पडतो, 'इतका पगार आला... गेला कुठे?' याला फक्त वाढता खर्च जबाबदार नसतो. अनेकदा खर्चाचं आधीच नियोजन न करणं हेही एक कारण असू शकतं.

बजेट म्हणजे खर्च न करणं नव्हे. दर महिन्याला मिळणारे पैसे कशासाठी आणि किती वापरायचे, हे आधीच ठरवणं म्हणजे बजेट. एका चांगल्या बजेटमुळे महिन्याचं उत्पन्न, आवश्यक खर्च, ऐच्छिक खर्च आणि बचत या सगळ्या गोष्टी एकाच ठिकाणी पाहता येतात. मग याची सुरुवात कशी करायची?

आधी ३० दिवस फक्त तुमच्या खर्चाचा हिशोब ठेवा!

बजेट बनवताना आपण अनेकदा विचार करतो की, 'या महिन्यात किती खर्च करायचा?' त्याऐवजी 'मी एका महिन्यात नक्की किती खर्च करतो?' हे जाणून घेणं ही पहिली चांगली पायरी आहे. यासाठी तुम्ही एखादी वही, मोबाईलमधील नोटपॅड किंवा बँक खात्याचा तपशील वापरू शकता.

महिन्याभरातील खर्चाची या विभागांमध्ये नोंद करा:

• घरभाडे किंवा गृहकर्ज
• किराणा आणि जेवण
• वीज, पाणी, इंटरनेट, फोन
• प्रवास आणि पेट्रोल
• मुलांचा खर्च
• कर्जाचे हप्ते
• वैद्यकीय खर्च
• बाहेर जेवणे
• मनोरंजन
• ऑनलाइन खरेदी
• इतर छोटे खर्च

छोट्या खर्चांकडेही दुर्लक्ष करू नका. १००-२०० रुपयांचे छोटे वाटणारे खर्च महिनाअखेरीस मोठी रक्कम बनू शकतात. आरबीआयच्या (RBI) आर्थिक साक्षरता मार्गदर्शक तत्त्वांमध्येही महिन्याचा खर्च वैयक्तिक, घरगुती, एकवेळचा खर्च, आपत्कालीन खर्च, कर्जाचे हप्ते आणि बचत अशा विभागांमध्ये नोंदवण्याची पद्धत सांगितली आहे.

आता पगाराची ४ मुख्य भागांत विभागणी करा!

आता तुम्हाला तुमचा खरा खर्च समजला आहे. यानंतर, पगार आल्यावर पैशांची चार मोठ्या भागांत विभागणी करून पाहा:

१. आवश्यक खर्च

भाडे, वीज, किराणा, प्रवास, कर्जाचे हप्ते इ.

२. ऐच्छिक खर्च

बाहेर जेवणे, मनोरंजन, अनावश्यक खरेदी इ.

३. बचत

आपत्कालीन निधी, भविष्यातील गरजा, विशिष्ट उद्दिष्टांसाठी बचत.

४. नियोजित भविष्यातील खर्च

वार्षिक विमा, शाळेची फी, सणांचा खर्च, वाहनाची देखभाल यांसारखे आधीच माहीत असलेले खर्च.

हा चौथा भाग अनेक कुटुंबांच्या बजेटमधून सुटतो. उदाहरणार्थ, वर्षातून एकदा २४,००० रुपये विमा भरायचा असेल, तर त्या महिन्यात एकदम २४,००० रुपये उभे करणं कठीण जातं. त्याऐवजी दर महिन्याला २,००० रुपये बाजूला काढले, तर तो खर्च आल्यावर धक्का बसत नाही. अशा आधीच माहीत असलेल्या मोठ्या खर्चांसाठी थोडे-थोडे पैसे बाजूला काढण्याच्या पद्धतीला 'सिंकिंग फंड' (Sinking Fund) म्हणतात.

५०-३०-२० चा नियम माहितीये? पण तो जसाच्या तसा पाळण्याची गरज नाही!

बजेटबद्दल बोलताना ५०-३०-२० चा नियम अनेकदा सांगितला जातो.

यात मासिक उत्पन्नाची विभागणी अशी केली जाते:

• ५०% — गरजा
• ३०% — इच्छा
• २०% — बचतीची उद्दिष्टे

अशी विभागणी करता येते.

उदाहरणार्थ, जर महिन्याचा पगार ५०,००० रुपये असेल तर:

• २५,००० रुपये — आवश्यक खर्च
• १५,००० रुपये — ऐच्छिक खर्च
• १०,००० रुपये — बचत

असं एक प्राथमिक बजेट तुम्ही बनवू शकता.

पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्या. ५०-३०-२० हा सर्वांसाठी सक्तीचा नियम नाही. जास्त भाडे असलेल्या शहरात राहणारी व्यक्ती, मोठे गृहकर्ज किंवा वैद्यकीय खर्च असलेली व्यक्ती, किंवा मुलांच्या शिक्षणाचा जास्त खर्च असलेल्या व्यक्तीला हेच प्रमाण पाळणे शक्य नसेल.

त्यामुळे याला फक्त एक सुरुवातीचा साचा म्हणून वापरा. तुमचे प्रत्यक्ष उत्पन्न आणि कुटुंबाच्या खर्चामार्गे तुम्ही हे प्रमाण बदलू शकता.

महत्त्वाची ट्रिक: 'पैसे उरले तर बचत करेन' असा विचार करू नका!

अनेकांचा बचतीचा प्लॅन असा असतो:

पगार - खर्च - महिनाअखेरीस पैसे उरले तर बचत.

बहुतेक वेळा महिनाअखेरीस पैसे उरतच नाहीत.

त्याऐवजी तुम्ही ही पद्धत वापरून पाहू शकता:

पगार - बचत - आवश्यक खर्च - ऐच्छिक खर्च.

उदाहरणार्थ, ५०,००० रुपये पगार आल्यास ५,००० रुपये किंवा तुम्हाला शक्य असलेली एक ठराविक रक्कम आधी बचतीसाठी बाजूला काढा. उरलेल्या रकमेतून महिन्याच्या खर्चाचे नियोजन करा. सातत्याने छोटी रक्कम वाचवल्यानेही बचतीची सवय लागते, असे ग्राहक वित्त मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये नमूद केले आहे.

टीप : तुमचे आवश्यक खर्च जास्त असतील आणि २०% बचत करणे शक्य नसेल, तर ताण घेऊ नका. १०,००० शक्य नसतील तर ५,०००; तेही शक्य नसेल तर १,००० रुपयांपासून सुरुवात करा. सुरुवात करणं महत्त्वाचं आहे.

दर महिन्याला येणारे सगळे खर्च सारखे नसतात... हे विसरू नका!

महिन्याचं बजेट बनवताना अनेक जण वीज, किराणा, पेट्रोल यांसारखे नेहमीचे खर्चच लक्षात घेतात. पण वर्षातून काही वेळाच येणारे खर्चही असतात.

उदाहरणार्थ:

• विमा
• शाळा किंवा कॉलेजची फी
• वाहनाची देखभाल
• घराची दुरुस्ती
• सणांचा खर्च आणि प्रवास
• वैद्यकीय खर्च
• वाढदिवस किंवा कौटुंबिक कार्यक्रम

हे 'अचानक आलेले खर्च' वाटत असले, तरी यातील अनेक खर्चांचा आधीच अंदाज लावता येतो.

उदाहरणार्थ, वर्षाला ३६,००० रुपयांचा एखादा ठराविक खर्च असेल, तर महिन्याला ३,००० रुपये बाजूला काढता येतील. यामुळे तो खर्च ज्या महिन्यात येईल, तेव्हा कर्ज घेण्याची किंवा क्रेडिट कार्ड जास्त वापरण्याची वेळ येणार नाही. नियोजित मोठ्या खर्चांसाठी वेगळे पैसे बाजूला काढल्याने बजेट स्थिर राहण्यास मदत होते.

बचत म्हणजे सगळे पैसे गुंतवणे असा अर्थ होत नाही!

बचत आणि गुंतवणूक या दोन्ही गोष्टी एकच मानू नका. सर्वात आधी आपत्कालीन निधीसारखी (Emergency Fund) मूलभूत सुरक्षेसाठी बचत करणे महत्त्वाचे आहे. अचानक आलेला वैद्यकीय खर्च, घराची दुरुस्ती, नोकरी गेल्यामुळे उत्पन्नात झालेली घट अशा अनपेक्षित परिस्थितीत बाजूला ठेवलेले हे पैसे कामी येऊ शकतात.

आपत्कालीन निधीसाठी लागणारी रक्कम सर्वांसाठी सारखी नसते. कुटुंबाचा खर्च, उत्पन्नाची स्थिरता, कर्ज आणि इतर जबाबदाऱ्यांनुसार हे उद्दिष्ट ठरवावे लागते. त्यामुळे बजेटचा एक भाग 'हात न लावण्यासाठी असलेला आपत्कालीन निधी' या उद्देशाने बाजूला ठेवता येईल.

गुंतवणूक करण्यापूर्वी तुमचे उत्पन्न, खर्च, कर्ज आणि भविष्यातील उद्दिष्टे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, यावर सेबीच्या (SEBI) आर्थिक शिक्षण मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये भर देण्यात आला आहे.

महिन्यातून एकदा १५ मिनिटे द्या... तुमचं बजेट बदलू लागेल!

बजेट बनवून ते विसरून जाऊ नका. प्रत्येक महिन्याच्या शेवटच्या दिवशी किंवा पुढच्या महिन्याचा पगार येण्यापूर्वी १५ मिनिटे वेळ काढा.

या ५ प्रश्नांची उत्तरे द्या:

१. या महिन्यात मी कशावर जास्त खर्च केला?

२. कोणता खर्च अनावश्यक होता?

३. अपेक्षेपेक्षा कोणता खर्च जास्त झाला?

४. ठरवलेली बचत मी बाजूला काढली का?

५. पुढच्या महिन्यात एखादा खर्च कमी करता येईल का?

पुढच्या महिन्याचे बजेट बनवताना, या महिन्यातील प्रत्यक्ष खर्चाचा आधार घ्या. कारण बजेट म्हणजे एकदाच करून संपवायचा हिशोब नाही. प्रत्येक महिन्याला तुमच्या जीवनशैलीनुसार त्यात बदल करत राहावे लागते. उत्पन्न, खर्च आणि बचत यावर सतत लक्ष ठेवल्यानेच बजेट खऱ्या अर्थाने उपयुक्त ठरते.

शेवटी...

पगार जास्त असेल तरच बचत करता येते, हे पूर्णपणे खरे नाही. पगार कमी असेल तर मोठी रक्कम वाचवणे कठीण असू शकते. त्यामुळे आधी तुमचे खरे उत्पन्न आणि खर्च समजून घ्या. आवश्यक खर्च, ऐच्छिक खर्च, बचत आणि भविष्यातील खर्च अशा विभागांत त्याची विभागणी करा.

रक्कम छोटी असली तरी सतत बचत करण्याची सवय, अनावश्यक खर्च ओळखणे आणि आधीच माहीत असलेल्या मोठ्या खर्चांसाठी पैसे बाजूला काढणे यामुळे महिनाअखेरीस येणारी पैशांची चणचण कमी होण्यास मदत होईल. बजेटचा उद्देश तुमच्या जीवनावर नियंत्रण मिळवणे हा नसून, तुमचा पैसा कुठे जातोय यावर तुमचे नियंत्रण असणे हा आहे.