Human Brain Reality Switch : एका सेकंदात 15 वेळा दोन जगांत फिरतं आपलं डोकं; मानवी मेंदूबाबत धक्कादायक खुलासा

कॅलिफोर्निया विद्यापीठातील शास्त्रज्ञांनी एक नवा आणि धक्कादायक दावा केला आहे. त्यांच्या मते, आपला मेंदू जाणीवपूर्वक आणि अजाणतेपणे मिळणाऱ्या माहितीमध्ये एका सेकंदात तब्बल १५ वेळा वेगाने स्विच करत असतो.

मानवी मेंदूचं रहस्य

तुम्हाला वाटत असेल की तुम्ही आजूबाजूचं जग अगदी स्पष्टपणे पाहत आहात. पण त्याच वेळी तुमचा मेंदू एक भन्नाट काम करत असतो. कॅलिफोर्निया विद्यापीठातील (बर्कले) जेनिस हेस आणि डोरिस त्साओ या न्यूरोसायंटिस्ट्सनी नुकताच एक अभ्यास केला. यात त्यांनी र्‍हीसस (Rhesus) माकडं आणि मानवी स्वयंसेवकांवर प्रयोग केले. यातून असं समोर आलं की, आपला मेंदू एका सेकंदात १५ वेळा आपल्याला दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या (लपलेल्या) चेहऱ्याच्या प्रतिमांमध्ये वेगाने स्विच करतो. 'प्रायमेट ब्रेन'वरील हा अभ्यास सध्या फक्त 'प्रीप्रिंट' स्वरूपात आला आहे.

शास्त्रज्ञांनी हा प्रयोग कसा केला?

शास्त्रज्ञांच्या टीमने 'बायनोक्युलर फ्लॅश सप्रेशन' (Binocular flash suppression) नावाच्या एका 'व्हिज्युअल इल्युजन'चा (दृष्टिभ्रम) वापर करून हा प्रयोग केला. यात व्यक्तीच्या दोन्ही डोळ्यांना वेगवेगळ्या प्रतिमा दाखवल्या जातात. जेव्हा एका डोळ्याला अचानक नवीन प्रतिमा दिसते, तेव्हा ती व्यक्ती फक्त तीच प्रतिमा स्पष्टपणे पाहते. दुसऱ्या डोळ्यासमोर जुनी प्रतिमा असूनही ती मेंदूतून गायब होते.

शास्त्रज्ञांनी आधी १४ मानवी स्वयंसेवकांवर हा प्रयोग करून याची खात्री केली. त्यानंतर, एकाच वेळी दोन वेगवेगळे चेहरे पाहणाऱ्या २ र्‍हीसस माकडांच्या मज्जासंस्थेच्या हालचाली इलेक्ट्रोड्सद्वारे रेकॉर्ड केल्या. यात मेंदूच्या 'व्हिज्युअल कॉर्टेक्स' (Visual cortex) आणि 'प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स' (Prefrontal cortex) या भागांवर विशेष लक्ष ठेवलं गेलं.

संशोधनातून काय उलगडा झाला?

शास्त्रज्ञांनी माकडांना एकाच वेळी दोन वेगवेगळे चेहरे दाखवले. पण त्यांच्या मेंदूने फक्त समोर दिसणाऱ्या एकाच चेहऱ्याची नोंद ठेवली नाही. त्याऐवजी, मेंदूने दिसणारा चेहरा आणि लपलेला चेहरा या दोन्ही प्रतिमांमध्ये एका सेकंदात १५ वेळा वेगाने स्विच केलं. समोर दिसणारी प्रतिमा तशीच असतानाही मेंदूचा हा वेगवान खेळ सुरूच होता.

सोप्या भाषेत सांगायचं तर, मेंदू दोन्ही प्रतिमांची माहिती स्वतःकडे साठवून ठेवतो आणि त्यांच्यात वेगाने अदलाबदल करतो. मेंदूच्या याच वेगवान हालचालींवरून शास्त्रज्ञांना ते दोन्ही चेहरे पुन्हा तयार करण्यात यश आलं. जेव्हा समोरचा चेहरा मेंदूला स्पष्ट दिसत होता, तेव्हा मेंदूची फ्रिक्वेन्सी अतिशय अचूक आणि वेगवान होती.

आपण एकाच वेळी दोन जग अनुभवतो का?

या संशोधनाचा अर्थ असा अजिबात नाही की आपण एकाच वेळी दोन वेगवेगळी जगं अनुभवतो किंवा आपली शुद्ध सेकंदात १५ वेळा 'ऑन-ऑफ' होते. याचा साधा अर्थ असा की, एखादी प्रतिमा आपल्या डोळ्यांसमोर असली, तरी आपला मेंदू नकळत इतर माहितीही रेकॉर्ड करत असतो.

या वेगवान बदलांचा अभ्यास केल्यास, काही गोष्टीच आपल्या लक्षात का राहतात आणि बाकीच्या का विसरल्या जातात, हे समजायला मदत होईल. अर्थात, हे संशोधन अजून प्राथमिक टप्प्यात आहे. इलेक्ट्रोड्सचा प्रयोग फक्त २ माकडांवर आणि मेंदूच्या ठराविक भागांवरच झाला आहे.

माणसांवर असा कोणताही थेट प्रयोग झालेला नाही, त्यांनी फक्त दृष्टिभ्रम कन्फर्म करण्यासाठी मदत केली. तरीही, आपला मेंदू जाणीवपूर्वक आणि अजाणतेपणे मिळणाऱ्या माहितीवर कशी प्रक्रिया करतो, हे समजून घेण्यासाठी यातून एक नवा मार्ग नक्कीच मिळाला आहे.