Rabies : फक्त चावल्यानेच नाही, तर 'या' कारणामुळेही होऊ शकतो रेबीज; वेळीच सावध व्हा!

रेबीज हा आजार फक्त कुत्र्याच्या चावण्यामुळे होतो, असा आपला समज असतो. पण तुम्हाला माहितीये का? कुत्रा न चावताही रेबीजची लागण होऊ शकते. यामागची नेमकी कारणं काय आहेत?

कुत्रा न चावताही रेबीज होतो का?

रेबीज हा एक अत्यंत धोकादायक आणि संसर्गजन्य आजार आहे. सहसा तो कुत्र्याच्या चावण्यामुळे माणसांमध्ये पसरतो. पण जर रेबीज झालेल्या प्राण्याची लाळ तुमच्या उघड्या जखमेवर, फाटलेल्या त्वचेवर किंवा डोळे, नाक आणि तोंडाच्या ओलसर भागावर पडली, तरीही तुम्हाला संसर्ग होऊ शकतो. त्यामुळे 'कुत्रा चावला नाहीये, मग कसला आलाय रेबीज' असा निष्काळजीपणा अजिबात करू नका.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, संशयित प्राण्याची लाळ उघड्या जखमेवर किंवा श्लेष्मल त्वचेवर (mucous membranes) लागणे अत्यंत धोकादायक मानले जाते. अशा वेळी तातडीने डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन योग्य उपचार सुरू केले पाहिजेत.

कुत्र्याने जखम चाटली तर धोका असतो का?

जर कुत्र्याने तुमची जखम चाटली, तर तो मोठा धोका असू शकतो. कुत्र्याला रेबीज असेल, तर त्याच्या लाळेत व्हायरस असतो. हा व्हायरस जखमेतून थेट शरीरात प्रवेश करतो. लहान मुलांच्या बाबतीत हा धोका जास्त असतो. अर्थात, कुत्र्याने चाटल्यास प्रत्येक वेळी रेबीज होतोच असे नाही. त्वचा शाबूत असेल तर धोका नसतो, पण तरीही डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे केव्हाही चांगले.

रेबीजची लक्षणे कोणती?

रेबीजचा व्हायरस शरीरात शिरल्यानंतर त्याची लक्षणे दिसायला काही आठवडे किंवा महिने लागू शकतात. हा काळ प्रत्येक व्यक्तीनुसार वेगळा असतो. सुरुवातीला ताप येणे, डोकेदुखी आणि अशक्तपणा अशी सामान्य लक्षणे दिसतात. पण जेव्हा हा व्हायरस मज्जासंस्थेवर (nervous system) हल्ला करतो, तेव्हा रुग्णाची चिंता वाढते, गोंधळ उडतो आणि काहीही गिळताना खूप त्रास होतो. सर्वात भयंकर म्हणजे, रुग्णाला पाण्याची भीती वाटू लागते (हायड्रोफोबिया).

एकदा का ही लक्षणे दिसायला सुरुवात झाली, की रेबीज हा आजार जवळपास १०० टक्के जीवघेणा ठरतो. म्हणूनच, लक्षणे दिसण्याची वाट अजिबात पाहू नका. एखाद्या संशयित प्राण्याने चावा घेतला, जखम चाटली किंवा त्याची लाळ डोळे-तोंडाला लागली, तर एका सेकंदाचाही विलंब न करता थेट डॉक्टरांकडे जा.

कुत्र्याने चाटल्यास किंवा चावल्यास काय करावे?

एखादा कुत्रा किंवा रेबीजचा संशय असलेला प्राणी चावला, किंवा त्याने तुमच्या जखमेवर चाटले, तर तुम्ही लगेच काही महत्त्वाच्या गोष्टी केल्या पाहिजेत.

जखम स्वच्छ धुवा : सर्वात आधी ती जखम साबण आणि वाहत्या पाण्याखाली किमान १५ मिनिटे स्वच्छ धुवा.

लाळ डोळ्यांत किंवा तोंडात गेल्यास : लगेच स्वच्छ पाण्याने धुवून काढा आणि तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.

डॉक्टरांचा सल्ला घ्या : तुम्हाला रेबीजची लस (Rabies vaccine) किंवा रेबीज इम्युनोग्लोब्युलिन देण्याची गरज आहे का, हे डॉक्टर ठरवतील.

उपचारांत दिरंगाई नको : जखम छोटी असली, रक्त आले नसले किंवा कुत्र्याने फक्त चाटले असले, तरीही उपचारांमध्ये अजिबात दिरंगाई करू नका. जखम वेळेवर स्वच्छ करणे आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्याने लस घेणे, हाच रेबीज टाळण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे.

पालकांनी मुलांची विशेष काळजी घ्यावी

लहान मुले अनेकदा भटक्या कुत्र्यांसोबत खेळतात, त्यांना जवळ घेतात आणि कुत्रेही त्यांच्या चेहऱ्याला चाटतात. पण पालकांनी इथे खूप सावध राहण्याची गरज आहे. मुलांच्या अंगावर एखादी जखम असेल, तर प्राण्यांनी ती चाटू नये याची काळजी घ्या. तुमच्या घरात पाळीव प्राणी असतील, तर पशुवैद्यांच्या सल्ल्यानुसार त्यांना रेबीजची लस नक्की द्या. मुले प्राण्यांसोबत खेळत असताना त्यांच्यावर लक्ष ठेवा.

रेबीज हा आजार फक्त कुत्र्याच्या चावण्याने होत नाही, तर संक्रमित प्राण्याची लाळ उघड्या जखमेवर किंवा डोळे, नाक, तोंडाला लागल्यानेही पसरतो. त्यामुळे मनात थोडी जरी शंका असेल, तर लक्षणे दिसण्याची वाट न पाहता थेट डॉक्टरांना गाठा. वेळेवर घेतलेले योग्य उपचारच तुमचे आणि तुमच्या मुलांचे प्राण वाचवू शकतात.